Tự Lực Văn Đoàn on Thụy Khuê

Một sự vu khống Nhất Linh Nguyễn Tường Tam

Tue, 01 Sep 2020 00:00:00 +0200

Trong khi tìm hiểu về Tự Lực văn đoàn, chúng tôi đã đọc được một số thông tin về Nhất Linh Nguyễn Tường Tam hoàn toàn vô căn cứ, trong đó có việc vu khống Nguyễn Tường Tam hâm mộ Hitler, không thể chấp nhận được.

Chúng tôi thấy cần phải đưa vụ việc này ra trước, mong sớm ngăn chặn được những tác hại của loại "thông tin" này. Trích đoạn dưới đây là một phần trong chương 14 của cuốn sách "Tự Lực văn đoàn, văn học và cách mạng" mà chúng tôi đang soạn.

Thư Nguyễn Gia Trí gửi Phạm Tăng-1: Những thăng trầm trong nghề vẽ

Sat, 01 Aug 2020 00:00:00 +0200

Những lá thư Nguyễn Gia Trí gửi Phạm Tăng

1- Sự thăng trầm trong nghề vẽ

Nguyễn Gia Trí Phạm Tăng

Vườn xuân Trung Nam Bắc, Nguyễn Gia Trí

Thiên thai, Phạm Tăng

Lời mở đầu

Sau năm 2000, họa sĩ Phạm Tăng có trao cho tôi một số tài liệu liên quan tới ông và hội họa. Trong những tài liệu này, có hai loại đáng chú ý: những lá thư của Nguyễn Gia Trí gửi Phạm Tăng từ 1960 đến 1974 và những bài báo tiếng Ý và tiếng Pháp viết về hội họa Phạm Tăng trong thời kỳ sáng tác sung mãn nhất (1965-1975), ông thường đem tranh đi triển lãm ở nhiều tỉnh trong và ngoài nước Ý.

Thư Nguyễn Gia Trí gửi Phạm Tăng-2:

Thu, 01 Oct 2020 00:00:00 +0200

Những lá thư Nguyễn Gia Trí gửi Phạm Tăng

2- Nguyễn Gia Trí đương đầu với Mai Thọ Truyền

Trong lá thư dưới đây, Nguyễn Gia Trí cho biết ông đã dự định chỉ vẽ những bức tranh nằm trong kế hoạch nghệ thuật của ông chứ không vẽ tranh theo đơn đặt hàng của khách, nhưng liệu họa sĩ có thực hiện được ý mình hay không?

Tài liệu 4

Thư Nguyễn Gia Trí gửi Phạm Tăng-3:

Thu, 01 Oct 2020 00:00:00 +0200

Những lá thư Nguyễn Gia Trí gửi Phạm Tăng

3- Số phận bức tranh lớn nhất của Nguyễn Gia Trí

Ba lá thư cuối cùng dưới đây cho ta cái nhìn khái quát về tình trạng sống của họa sĩ Nguyễn Gia Trí năm 1970 và 1974, và những dòng tâm sự của ông về nghệ thuật của chính mình.

Lá thư ngày 22/6/70 cho biết Nguyễn Gia Trí đã có những khó khăn tài chính trong năm 1970, việc tiền bạc trở nên cấp thiết, nên ông phải bán tranh cho Phạm Tăng và và giục bạn phải quyết định ngay.

1. Ngòi bút đứng lên

Sun, 01 Nov 2020 00:00:00 +0100

1- Ngòi bút đứng lên

(cập nhật ngày 13/03/2022)

Chỉ cái chết của ý tưởng là đáng sợ...là đáng phàn nàn... Còn cái chết của người! ...

Khái Hưng

Khởi đầu, họ chỉ là những thanh niên yêu văn chương nghệ thuật, mới tập viết văn hoặc đang học vẽ, nhưng chỉ trong vài năm, họ đã trở thành những tên tuổi hàng đầu của nền văn học và hội họa nước nhà. Họ đã tạo được một phong trào đổi mới văn chương tư tưởng, cải tiến xã hội chưa từng thấy. Ẩn dưới chiều sâu của cuộc cải cách văn chương và xã hội là mục đích giải phóng dân tộc khỏi vòng nô lệ.

2. Sự thành lập Tự Lực văn đoàn và Phong Hóa

Sun, 01 Nov 2020 00:00:00 +0100

2- Sự thành lập Tự Lực văn đoàn và Phong Hóa

(cập nhật ngày 24/03/2022)

I. Sự thành lập Tự Lực văn đoàn, theo Nhất Linh, Hoàng Đạo

Nhất Linh ít khi đem đời sống thực vào tác phẩm, ngược lại Khái Hưng viết một số tiểu thuyết, truyện ngắn phản ánh những sự việc đã xẩy ra, nhờ đó, chúng ta có thể tìm lại được những mảnh đời trôi nổi của ông và các bạn, trong đó có giai đoạn đầu tiên thành lập Tự Lực văn đoàn.

3. Khái Hưng xây dựng Phong Hóa

Sun, 01 Nov 2020 00:00:00 +0100

3- Khái Hưng xây dựng Phong Hóa

(cập nhật ngày 29/03/2022)

Đọc Phong Hóa chúng ta sẽ thấy từ số 1 (16-6-32) đến số 13 (8-9-32) bài vở do Khái Hưng phụ trách, từ số 14 (22-9-32) trở đi, Nhất Linh đổi mới tờ báo, mời thêm những người viết mới, đưa hội họa trào phúng vào, và ông trở thành Giám đốc.

Theo tiểu thuyết Những ngày vui của Khái Hưng, sở dĩ có sự cải tiến này là nhờ số tiền 10.000 đồng của ân nhân Nguyễn Văn Tiên Leung-Fat-Fa, trước khi qua đời, di tặng. Nói khác đi, số tiền Nhất Linh có để phát triển tờ báo là của một người Minh hương, trước chịu ơn Khái Hưng, tặng hoặc cho vay dài hạn.

4. Nhất Linh và Phong Hóa

Sun, 01 Nov 2020 00:00:00 +0100

4- Nhất Linh và Phong Hóa

Phong Hóa số 14, ra ngày 22-9-1932, được coi là tờ báo đầu tiên của Tự Lực văn đoàn. Tuy nhiên sự thay đổi, như ta đã thấy trong chương Khái Hưng và Phong Hóa, bắt đầu từ trước.

Ngay từ số 11 (25-8- 32), Phong Hóa đã đổi dạng từ tạp chí sang nhật trình, theo kiểu Phong Hóa số 14 (22-9-1932): Bỏ tranh bià, in 4 trang lớn, giá 8 xu. Trang nhất đăng bài quảng cáo sau đây:

Sự tiếp nhận Tự Lực văn đoàn

Tue, 01 Dec 2020 00:00:00 +0100

5- Sự tiếp nhận Tự Lực văn đoàn

Trương Chính là nhà phê bình đầu tiên có những nhận định sâu sắc, đầy chất sáng tạo về Tự Lực văn đoàn. Tác phẩm Dưới mắt tôi (1939), phần viết về Khái Hưng, Nhất Linh cũng đầy đủ và chân xác hơn nhiều người viết sau. Ông đã đánh giá Hồn bướm mơ tiên, Nửa chừng xuân, Gánh hàng hoa, Đời mưa gió, Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, Trống mái, Gia đình, bằng cái nhìn của một nhà phê bình hiện đại. Những bài viết của ông đến nay vẫn không bị lỗi thời.

Sự hình thành nền văn học quốc ngữ

Tue, 01 Dec 2020 00:00:00 +0100

6- Sự hình thành nền văn học quốc ngữ

Muốn hiểu Tự Lực văn đoàn đã làm được những gì cho nền văn học quốc ngữ, ta phải xem lại tình trạng nền văn học này, trước khi có Tự Lực văn đoàn, sau đó mới có thể trả lời câu hỏi: Tự Lực văn đoàn đã làm được gì cho nền văn học quốc ngữ.

Ai cũng biết, tiếng Việt là tiếng nói của dân tộc từ thời tiền sử đến ngày nay. Tiếng Việt còn được gọi là Quốc âm. Để ghi lại quốc âm, ta có hai cách: hoặc dùng chữ Nôm (mượn dạng chữ Hán) hoặc dùng chữ Quốc ngữ (mẫu tự La tinh).

7. Đổi mới ngôn ngữ và tư tưởng

Tue, 01 Dec 2020 00:00:00 +0100

7- Đổi mới ngôn ngữ và tư tưởng

Từ câu văn trong Phép giảng tám ngày của Alexandre de Rhodes in lần đầu năm 1651, tại La Mã:

"Ta cầu cũ¹[cùng] đức chúa blời [trời] giúp sức cho ta biết tó tưầng [tỏ tường] đạo chúa lạ nhuầng [nhường] nào, vì bậy [vậy] ta phải hay ở thế nầy chẳng có ai sóũ [sống] lâu; vì chưng kẻ đến bảy tám mươi tuẩi [tuổi] chẳng có nhềo [nhiều]"²

Văn học và cách mạng

Tue, 01 Dec 2020 00:00:00 +0100

8- Hành trình đổi mới của Khái Hưng và Nhất Linh

Bỏ những khóc lóc sướt mướt, chưa đủ.
Bỏ lối văn biền ngẫu, chưa đủ.
Đổi mới ngôn ngữ như Hoàng Tích Chu viết câu ngắn gọn, vẫn chưa đủ.

Nhà văn còn phải đổi mới cả kỹ thuật viết tiểu thuyết, từ cổ điển bước sang hiện đại. Ở đây, tôi dùng chữ hiện đại mà không dùng chữ lãng mạn, để tránh hiểu lầm. Bởi vì lãng mạn dịch từ chữ romantisme, để chỉ trào lưu tư tưởng Âu châu, xuất hiện giữa thế kỷ XVIII ở Anh, ở Đức rồi truyền sang Pháp, Ý, Tây Ban Nha trong thế kỷ XIX. Lãng mạn chủ trương tự do diễn tả cảm giác cá nhân của cái tôi, chống lại lý tưởng phổ quát cổ điển của cái ta, tức cái chung chung của nhân loại. Phát xuất từ Anh với tiểu thuyết Richardson, thơ Ossian, định hình ở Đức với Goethe, Novalis và Holderlin, rồi truyền sang Pháp với Lamartine, Victor Hugo, Alfred de Vigny, Alfred de Musset...

9. Hoàng Đạo và Thạch Lam

Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 +0100

9- Hoàng Đạo và Thạch Lam

Hoàng Đạo

Là cây bút tài hoa nhất trong ba anh em Nguyễn Tường: viết gì cũng được, viết hay ngay từ đầu, không cần qua thời kỳ "luyện văn", Hoàng Đạo thản nhiên bước vào lối viết hiện đại, ngay trong truyện ngắn đầu tay Nùng Chi Lan ký Tòng Lương, đăng trên Phong Hóa số 14 (22-9-1932), câu đầu như sau:

"Đêm đã muốn tàn. Trong rừng sâu, dần dần sáng rõ. Bến đò yên lặng, chỉ nghe thấy tiếng chim xa gõ mõ, giọt sương nặng rơi ty tách" đã mở ra một bối cảnh thơ mộng khác thường, thiên nhiên đậm hồn nhân sinh, thoát xa cổ điển. Kèm sự cách tân ngôn ngữ rất đặc biệt của người làm thơ, nhờ chữ muốn. Hoàng Đạo không viết: "Đêm đã tàn", để chỉ một trạng thái, mà ông viết: "Đêm đã muốn tàn", để chỉ một hành động, tức là ông đã biến đêm thành một chủ thể sống động như con người. Rồi câu kế tiếp: Trong rừng sâu, dần dần sáng rõ, không đúng "văn phạm", đáng lẽ phải viết: "Trong rừng sâu, trời dần dần sáng rõ", nhưng ông đã bỏ chữ trời đi, lại cũng là một thủ pháp của thơ. Vì không có trời, nên ta không biết ánh sáng từ đâu tới, ai rọi, không khí trở thành bí mật hoang đường, đúng hệt như những gì ta cảm nhận khi bước vào rừng sâu. Nếu Hoàng Đạo tiếp tục viết truyện ngắn thì chưa biết, lối sáng tạo câu, chữ của ông sẽ đưa văn chương tới đâu.

Tú Mỡ và Thế Lữ

Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 +0100

10- Tú Mỡ và Thế Lữ

Tú Mỡ

Tú Mỡ kể lại với Lê Thanh năm 1943: Ông tên thật là Hồ Trọng Hiếu, sinh ngày 14-3-1900 tại phố Hàng Hòm, Hà Nội. Năm tuổi học chữ nho với ông nội, học hết Tam Tự Kinh, Dương Tiết, thì ông nội chết, cha cho học tư trường cụ giáo Quý, rồi các trường Hàng Bông, Hàng Vôi, đến hết bậc tiểu học. Đậu bằng sơ học Pháp-Việt năm 1914. Học trường Bưởi, cùng lớp với Hoàng Ngọc Phách. Tú Mỡ làm thơ từ năm thứ ba, 16 tuổi, bắt đầu vịnh cái chuông xe điện, vịnh các viên giám thị... để nhạo báng. Năm sau (1917) mê thơ Tản Đà, Tú Xương. Từ "thầy" Tú Xương, lấy biệt hiệu Tú Mỡ.

Văn học và cách mạng

Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 +0100

11- Tự Lực Văn Đoàn có những ai?

Cách đây hơn hai mươi năm, nhà văn Đặng Trần Huân (1929-2003), một người rất quan tâm đến Tự Lực văn đoàn, viết:

"Chỉ mới thành lập năm 1933 mà tổ chức Tự Lực Văn Đoàn tưởng như đã xa xưa lắm vì cho tới nay có lẽ vẫn chưa có ai trả lời được là văn đoàn này gồm có những ai? Về sau có thêm bớt ai không? Những người liên quan tới TLVĐ có một số còn sống nhưng mỗi người nói một cách, có khi mâu thuẫn nhau, chẳng biết đâu mà tin. Một văn đoàn có tác phẩm để đời khá nhiều, ảnh hưởng sâu đậm tới văn hoá Việt Nam, thế mà lai lịch của nó tới nay vẫn mù mờ như huyền thoại Phù Đổng Thiên Vương, Chử Đồng Tử hay Mỵ Châu Trọng Thủy vậy. Độc giả giở sách báo cũ hay hồi ký ra để tìm hiểu thì càng mung lung hơn và bắt đầu đi vào mê lộ"¹.

12. Đỗ Tốn và Chúc thư văn học của Nhất Linh

Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 +0100

12- Đỗ Tốn

và
Chúc thư văn học của Nhất Linh

Đỗ Tốn và Đỗ Đình Đạo

Tên tuổi Đỗ Tốn, gắn liền với Hoa vông vang, một tác phẩm mà những người trưởng thành khoảng giữa thế kỷ XX, không mấy ai là không biết, không đọc. Nhưng chúng ta lại có rất ít tài liệu về Đỗ Tốn. Nhờ Bạch Thái Quốc¹, tôi có được một số thông tin về Đỗ Tốn và mối thâm giao giữa hai gia đình Nguyễn Tường và Đỗ Đình. Bạch Thái Quốc thường kể với tôi về Đỗ Tốn, người cậu ruột hào hoa, sống phiêu bồng như một lãng tử, thần tượng của mấy đứa cháu nhỏ.

13. Trại Cẩm Giàng - Phần I

Mon, 01 Feb 2021 00:00:00 +0100

13- Trại Cẩm Giàng

Phần I

Nói đến cái nôi của Tự Lực Văn Đoàn là phải kể hai địa điểm: Trại Cẩm Giàng và số 80 Quan Thánh.

Cẩm Giàng là nơi chi nhánh gia đình Nguyễn Tường từ Hội An ra Bắc, định cư và lập nghiệp.

80 Quan Thánh là toà soạn báo Phong Hóa Ngày Nay và nhà xuất bản Đời Nay, từ 1934 đến 1946.

Trại Cẩm Giàng - Phần II

Mon, 01 Feb 2021 00:00:00 +0100

13- Trại Cẩm Giàng

Phần II

Bảy anh chị em Nguyễn Tường

Sở dĩ tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn có hấp lực lớn lao với độc giả, vì, ngoài tài năng của các nhà văn, còn có sự hậu thuẫn bằng chất liệu lấy ra từ chính đại gia đình họ: ở Khái Hưng là một gia đình quyền quý, đa thê, mẹ ghẻ, con chồng. Và ở Nhất Linh là nhà nghèo, các con phải tự học để lập thân, là bi kịch mẹ chồng nàng dâu, trọng nam khinh nữ và sự phân chia giai cấp trong chính gia đình ông.

Số 80 Quan Thánh Phần I

Mon, 01 Feb 2021 00:00:00 +0100

14- Số 80 Quan Thánh

Phần I

Quan Thánh hay Quán Thánh?

Trước khi vào bài, chúng tôi muốn trả lời câu hỏi: Quán Thánh hay Quan Thánh?

Tây Hồ, xưa là Lãng Bạc. Lý Thánh Tông (1023-1072) dựng hành cung ở đây, gọi tên là Dâm Đàm, nhà Lê đổi thành Tây Hồ (Đại Nam Nhất Thống Chí, tập III, nxb Thuận Hoá, Huế, 1992, trang 190).

Trong bài Tụng Tây Hồ phú của Nguyễn Huy Lượng (1750-1808), cựu thần nhà Lê, sau theo Tây Sơn, làm khoảng năm 1800, vịnh cảnh Tây Hồ đồng thời ca tụng công đức nhà Tây Sơn¹, có hai câu, nói đến quán Trấn Vũ và bia |ở chùa] Trấn Quốc. Xin trích dẫn dưới đây:

Số 80 Quan Thánh Phần II

Mon, 01 Feb 2021 00:00:00 +0100

14- Số 80 Quan Thánh

Phần II

Từ Cổ Am đến Hà Nội

Nhất Linh không trực tiếp dính líu với cách mạng chống Pháp trước khi thành lập Tự Lực văn đoàn, vì khi ông du học Pháp về cuối năm 1930, Toàn quyền Pierre Pasquier đã dẹp xong cuộc cách mạng Việt Nam Quốc Dân Đảng và phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh.

Khái Hưng là người ở trong cuộc từ năm 1930.

Con đường Phong Hóa

Mon, 01 Mar 2021 00:00:00 +0100

15- Con đường Phong Hóa

Khi Nhất Linh thay đổi tờ Phong Hóa (từ số 14, 22-9-32), ông muốn làm một tờ báo khôi hài, châm biếm, văn chương. Chủ trương này hiện rõ ngay trong thời kỳ đầu, khi Phong Hóa khai sinh ra hai nhân vật Lý Toét-Xã Xệ và tổ chức những cuộc thi vẽ tranh hài hước, được độc giả hưởng ứng. Sang năm 1935, phần khôi hài, châm biếm giảm đi, có lẽ vì Nguyễn Gia Trí bận học, ít tham gia. Đến năm 1936 khi Nguyễn Gia Trí trở lại, phần biếm họa lại khởi sắc và chuyển sang hướng tranh đấu: Tranh Nguyễn Gia Trí phụ họa với luận thuyết Hoàng Đạo trên Phong Hóa và nhất là Ngày Nay, chĩa vào các vấn đề lớn, như trả lời Toàn quyền Brévié, đòi tự do báo chí và cải tổ đời sống bùn lầy nước đọng của dân quê, trình bày lai lịch chế độ thực dân, tố cáo sự bóc lột cần lao... đó là chuyện về sau.

16. Lý Toét và Xã Xệ

Mon, 01 Mar 2021 00:00:00 +0100

16- Lý Toét và Xã Xệ

Kể từ cặp Tú Bà, Sở Khanh chưa có nhân vật nào nổi tiếng và đi sâu vào lòng người bằng Lý Toét, Xã Xệ.

Nhất Linh sáng tác ra Lý Toét. Bút Sơn sáng tạo Xã Xệ.

Hoàng Tích Chu đặt tên cho Lý Toét.

Nguyễn Gia Trí đem lại cho Lý Toét Xã Xệ chiều kích văn hóa, lịch sử.

Nhất Linh, Giám đốc Phong Hóa, muốn phát triển khía cạnh trào phúng, hầu như chưa có mặt trên báo chí Việt Nam lúc bấy giờ, nên ban đầu, ông vẽ nhiều hơn viết; chủ trương này rõ nhất trong những năm 1932-1934.

Trường Mỹ Thuật Đông Dương Phần I

Mon, 01 Mar 2021 00:00:00 +0100

17- Trường Mỹ Thuật Đông Dương

Phần I: Những thành quả

NN số 198, Tết 1940, của Tô Ngọc Vân

Muốn hiểu tại sao trong khoảng thời gian rất ngắn từ 1932 đến 1940, văn học nghệ thuật của chúng ta đã phát triển mạnh mẽ, tạo ra một thời kỳ mà chúng tôi xin gọi là thời kỳ Ánh sáng ở Việt Nam, ta cần tìm hiểu sự kết hợp giữa hai nguồn sáng: Tự Lực văn đoàn và trường Mỹ thuật Đông dương.

Trường Mỹ Thuật Đông Dương Phần II

Mon, 01 Mar 2021 00:00:00 +0100

17- Trường Mỹ Thuật Đông Dương

Phần II: Victor Tardieu, ân nhân của Việt Nam

Victor Tardieu

Về lịch sử chính thức của trường Mỹ thuật Đông dương, họa sĩ Quang Phòng (1925-2013)¹ đã viết đúng đắn và đầy đủ trong cuốn Mỹ thuật Việt Nam hiện đại, Nxb Mỹ thuật Hà Nội, 1996.

Victor Tadieu sinh ngày 30- 4-1870 tại Lyon (Pháp), học trường Mỹ thuật Lyon một năm rồi lên Paris học tiếp (1889-1891) cùng thầy với Rouault và Matisse*.* Từ 1892, ông bắt đầu gửi tranh dự các cuộc triển lãm. Năm 1920, ông trúng giải Đông dương, được hưởng một chuyến đi Đông dương. Ngày 5-1-1921, ông đáp tầu ở Marseille, đi Hà Nội, dự trù ở 6 tháng, nhưng sẽ ở lại 16 năm cho đến khi qua đời. Từ 1922 đến 1924, Victor Tardieu thực hiện bức bích họa sơn dầu lớn, trang trí giảng đường trường Đại học Đông dương; Quang Phòng viết:

Giới thiệu và cổ động Thơ Mới

Thu, 01 Apr 2021 00:00:00 +0200

18- Giới thiệu và cổ động Thơ mới

Phong Hóa nghĩ ra nhiều thứ lần đầu tiên áp dụng trên báo như các mục Dòng nước ngược, Những hạt đậu dọn, Bàn ngang, Tin văn vắn... sau này được người ta bắt chước, tạo những mục tương tự. Ngày Nay lần đầu tiên in bản nhạc, giới thiệu các nhạc phẩm tiên phong và đăng những bài biên khảo về âm nhạc của Nguyễn Xuân Khoát.

Khái Hưng xây dựng truyện ngắn hiện đại

Thu, 01 Apr 2021 00:00:00 +0200

19- Khái Hưng xây dựng truyện ngắn hiện đại

Tự Lực văn đoàn chủ trương đổi mới văn học. Nhưng tiến trình ấy đã diễn ra như thế nào? Ai trong văn đoàn là người chủ động? Khảo sát sự hình thành truyện ngắn và tiểu thuyết trên Phong Hóa Ngày Nay, chúng ta sẽ tìm được câu trả lời.

Có thể nói rằng: Phong Hóa là đất thực nghiệm, Ngày Nay là nơi dấn thân, và hệ thống truyện ngắn và tiểu thuyết của Tự Lực văn đoàn được dựng nên từ hai nền móng ấy.

Khái Hưng xây dựng tiểu thuyết hiện đại

Thu, 01 Apr 2021 00:00:00 +0200

20- Khái Hưng xây dựng tiểu thuyết hiện đại

Về tiểu thuyết, trước Hồn bướm mơ tiên, ngoài Bắc có Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách và trong Nam, năm 1932 đã có 18 tác phẩm của Hồ Biểu Chánh. Nhưng tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh hầu như không có ảnh hưởng ra Bắc, vì người Bắc không thích đọc tiếng Nam, lấy cớ không hiểu, hoặc chê "thô thiển không phải văn chương" và thứ hai, Hồ Biểu Chánh chuyên viết lối hiện thực xã hội trong suốt hành trình dài hơn nửa thế kỷ tiểu thuyết của ông.

Tứ Ly và nghệ thuật trào phúng

Thu, 01 Apr 2021 00:00:00 +0200

21- Tứ Ly và nghệ thuật trào phúng

Nghệ thuật trào phúng khởi đầu trên Phong Hóa từ số 19 và 22 với hài kịch của Hoàng Tích Chu¹. Nhưng Hoàng Tích Chu mất sớm, người đứng lên tiếp tục là Tứ Ly (Hoàng Đạo) với loạt Tuồng cổ tân thời, thuần túy trào phúng, đăng trên Phong Hóa từ số 38 đến số 42.

Bẵng một thời gian, đến Phong Hóa số 124, trào phúng xuất hiện lại trên Phong Hóa, vẫn dưới ngòi bút Tứ Ly, nhưng lần này, dưới hình thức châm biếm có chủ đích, sức công phá mãnh liệt hơn, kéo dài đến Phong Hóa số 190, số cuối cùng.

Ngày Nay phóng sự

Sat, 01 May 2021 00:00:00 +0200

22- Ngày Nay phóng sự

Thế Lữ - Trọng Lang - Thạch Lam

Sự ra đời của Ngày Nay

Ngày Nay được quyết định ra đời cuối năm 1934, khi Phong Hóa in tới số 130 (28-12-34), vì nhiều lý do:

Phong Hóa ở trong thời kỳ cực thịnh, với 2 vạn độc giả [dân số lúc đó 20 triệu người]¹, có đủ phương tiện tài chính để mở thêm một tờ báo mới, dưới hình thức mới: chiếu ông kính vào đời sống thực của người dân qua ngả phóng sự với hình ảnh đi kèm.

Ngày Nay tranh đấu

Sat, 01 May 2021 00:00:00 +0200

23- Ngày Nay tranh đấu

Hoàng Đạo và Nguyễn Gia Trí

Hoàng Đạo Nguyễn Gia Trí

Hoạt động của báo Ngày Nay liên hệ tới tình hình cai trị ở thuộc địa.

Phong Hóa ra đời năm 1932 và bị đóng cửa năm 1936, trong thời gian này nước ta ở dưới chế độ cai trị của hai toàn quyền Pierre Pasquier (1928-1934) và René Robin (1934-1936).

Toàn quyền Pasquier trách nhiệm việc chém đầu Nguyễn Thái Học và 12 liệt sĩ, triệt hạ Việt Nam Quốc Dân Đảng; đàn áp và tiêu diệt phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh.

Nhà Ánh Sáng

Sat, 01 May 2021 00:00:00 +0200

24- Nhà Ánh Sáng

Hội Ánh Sáng được thành lập theo nghị định số 4851-A ra ngày 14-10-1937 của Thống Sứ Châtel¹, dưới thời Toàn quyền Brévié.

Sự hình thành đã trải qua một thời kỳ xây dựng khá dài từ 1933 đến 1937.

Dự định cải thiện đời sống bùn lầy nước đọng của dân quê, đã có trong một số bài viết trên Phong Hóa, sau Hoàng Đạo mở rộng, đào sâu, trong loạt bài Bùn lầy nước đọng trên Ngày Nay², tố cáo chính sách cai trị sai lầm ở thôn quê và đề nghị sửa đổi, rồi in thành sách; nhưng sách vừa ra đã bị chính quyền thuộc địa tịch thu, như ta đã thấy trong chương trước.

Các phong trào tranh đấu hiện đại

Sat, 01 May 2021 00:00:00 +0200

25- Các phong trào tranh đấu hiện đại

Muốn hiểu rõ con đường tranh đấu của Hoàng Đạo và Tự Lực văn đoàn, chúng ta cần phải nhìn lại:

Bối cảnh Việt Nam trong tranh đấu bí mật và bạo động.

Sự đàn áp của chính quyền thực dân.

Cuộc cách mạng bất bạo động đầu tiên ở Pháp và Việt Nam.

trước khi Tự Lực văn đoàn ra đời.

Vấn đề thuộc địa

Tue, 01 Jun 2021 00:00:00 +0200

26- Hoàng Đạo: Vấn đề thuộc địa

Tình hình chính trị tại Pháp những thập niên đầu thế kỷ XX, không mấy vững chắc, thay đổi thủ tướng luôn, phần lớn do đảng Cấp Tiến (Radical) hay Xã hội Cấp tiến (Radical Socialiste) thay phiên nhau cầm quyền. Đảng Cấp tiến không chủ trương chiếm thuộc địa. Đảng Xã hội Cấp tiến đồng ý việc lấy thuộc địa và tìm cách chứng minh chính sách này "nhân đạo".

Chính trị và đảng phái

Tue, 01 Jun 2021 00:00:00 +0200

27- Hoàng Đạo: Chính trị và đảng phái

Loạt bài Chính trị và đảng phái được Hoàng Đạo viết và in trên Ngày Nay từ số 98 (20-2-38) đến số 114 (12-6-38), trong thời gian Nhất Linh lập đảng Hưng Việt. Vậy có thể hiểu rằng: vì phải tìm một đường lối cho đảng này, Hoàng Đạo đã nghiên cứu các chủ nghiã chính trị để lựa chọn một hướng đi, ông tin rằng: "Trong mớ tư tưởng mới, ta cần phải chọn lọc, cần phải quan sát cho tinh tường rồi lấy lẽ phải mà xét đoán mới mong tìm đến sự thực được".

Vấn đề cần lao

Tue, 01 Jun 2021 00:00:00 +0200

28- Hoàng Đạo: Vấn đề Cần lao

Qua loạt bài Chính trị và đảng phái kỳ trước, chúng ta đã thấy Hoàng Đạo phối hợp đường lối của đảng Xã Hội với chủ nghiã Tam Dân của Tôn Dật Tiên, để rút ra bốn nguyên tắc sau đây:

Dùng chủ nghiã Quốc gia của Tôn Dật Tiên để đoàn kết dân tộc, đánh đuổi đế quốc thực dân.
Theo chủ nghiã Xã hội, tranh đấu cho giới cần lao, chống lại thành phần thực dân tư bản.

Công dân giáo dục

Tue, 01 Jun 2021 00:00:00 +0200

29- Hoàng Đạo: Công dân giáo dục

Loạt bài Công dân giáo dục, in trên Ngày Nay, từ số 160 (6-5-39) đến số 196 (13-1-40), cả thảy 36 bài, viết về những đề tài sau đây:

Mấy lời nói đầu; Thế nào là một nước; Quyền sống của mỗi nước; Lòng yêu nước; Nước Nam; Quốc thể; Hiến pháp; Nhân quyền; Tự do cá nhân; Ý nghiã cuộc cách mệnh Pháp; Bản tuyên cáo Nhân Quyền và Dân Quyền; Lời bàn thêm về từng điều trong bản tuyên cáo; Tự do tư tưởng; Tự do ngôn luận; Tự do hội họp, tự do lập hội; Tự do chính trị; Tự do ở Đông Dương; Bình đẳng; Quyền hữu sản; Chính thể Đông Pháp (hai bài); Thuộc địa và xứ bảo hộ; Nam Kỳ (hai bài); Trung, Bắc Kỳ (ba bài); Cao Miên và Ai Lao; Thị xã; Làng xã (bốn bài). Nghiã vụ công dân (ba bài)¹.

Ngày Nay tiểu thuyết: Khái Hưng

Thu, 01 Jul 2021 00:00:00 +0200

30- Ngày Nay tiểu thuyết: Khái Hưng

Khái Hưng, đã khai phá truyện ngắn và tiểu thuyết trên Phong Hóa như chúng tôi đã trình bày, sang báo Ngày Nay, ông vẫn giữ vai trò chủ chốt cùng với Nhất Linh, nhưng có thêm các tác giả trẻ, nên văn chương trên Ngày Nay đa dạng hơn, bao phủ lên nhiều từng lớp xã hội, thôn quê, thị thành.

Phóng sự của Trọng Lang lật trái bộ mặt sa đọa của Hà thành. Hiện thực tả chân của Trần Tiêu đi sâu vào đời sống dân quê, của Nguyên Hồng chiếu vào những đứa trẻ bất hạnh. Tiểu thuyết luận đề về phụ nữ và gia đình của Khái Hưng, Nhất Linh, tố cáo bộ mặt thật của xã hội miền Bắc thời Pháp thuộc. Truyện ngắn của Thạch Lam khám phá đời sống nội tâm của con người. Tiểu thuyết, đơn thuần tiểu thuyết, tức là tiểu thuyết trong nghiã toàn diện, của Khái Hưng, Nhất Linh, đưa văn chương Việt Nam đạt tới các giá trị tư tưởng.

Ngày Nay tiểu thuyềt: Nhất Linh

Thu, 01 Jul 2021 00:00:00 +0200

30- Ngày Nay tiểu thuyết: Nhất Linh

Ba tác phẩm lớn của Nhất Linh: Lạnh lùng, Đôi bạn và Bướm trắng mang ba sắc thái hoàn toàn khác nhau, đều in trên Ngày Nay. Trước hết là tiểu thuyết Lạnh lùng.

Lạnh Lùng, NN số 16

Lạnh lùng

Lạnh lùng đăng trên Ngày Nay từ số 16 (12-7-36)¹ mở đầu cho giai đoạn mới của Tự Lực văn đoàn sau khi Phong Hóa bị đóng cửa, là tác phẩm quan trọng mang giá trị tiên phong: lần đầu tiên đời sống thể xác của người phụ nữ được đưa vào tiểu thuyết.

Ngày Nay truyện ngắn: Thạch Lam

Sun, 01 Aug 2021 00:00:00 +0200

32- Ngày Nay truyện ngắn: Thạch Lam

Thạch Lam, tài liệu Nguyễn Tường Giang

Thạch Lam là một trường hợp đặc biệt, chỉ với 32 năm sống (1910-1942), 10 năm cầm bút, để lại ba tập truyện ngắn, một tập tuỳ bút, và một tập tiểu luận, đều mỏng, nhưng phong cách sáng tác của ông đã ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều nhà văn Việt Nam.

Thạch Lam phụ trách việc đọc và chọn lựa giải Tự Lực văn đoàn, tìm tài năng mới. Ông còn viết lời hoặc bài giới thiệu những tác giả trẻ có tài, như Nguyên Hồng, Nguyễn Tuân, Bùi Hiển, Hồ Dzếnh...

Giải thưởng và các nhà văn, nhà thơ cộng tác

Sun, 01 Aug 2021 00:00:00 +0200

33- Giải thưởng và các nhà văn, nhà thơ cộng tác

Phần I

Người ta thường dựa vào việc Phong Hóa Ngày Nay bút chiến với một số báo, để chỉ trích Tự Lực văn đoàn có óc bè phái, chỉ tâng bốc những người thuộc phe mình và chê bai những nhà văn nhà thơ ngoài nhóm. Nhưng đọc Phong Hóa Ngày Nay, sự thực không phải như thế. Việc bút chiến có gây ra một số điều đáng tiếc, nhưng không ảnh hưởng đến chủ trương quy tụ tài năng và khám phá những ngòi bút mới của Tự Lực văn đoàn; họ đã tập hợp được số lượng văn nghệ sĩ đáng kể, và khám phá ra lớp nhà văn trẻ, nhiều người thành danh nhờ Tự Lực văn đoàn.

Các nhà văn cộng tác: Thanh Tịnh và Đỗ Đức Thu

Sun, 01 Aug 2021 00:00:00 +0200

33- Nhà văn cộng tác với Phong Hóa Ngày Nay

Thanh Tịnh và Đỗ Đức Thu

Những người cộng tác với Phong Hóa Ngày Nay khá nhiều, chúng tôi xin chia làm hai loại:

Một số người chỉ viết một vài bài, nhưng có tính cách định mốc, như trường hợp Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, hoặc có giá trị tư liệu lịch sử như trường hợp Phan Bội Châu, Trần Huy Liệu, Phan Khôi.

Các nhà văn cộng tác: Nguyên Hồng, Trần Tiều, Bùi Hiền

Wed, 01 Sep 2021 00:00:00 +0200

33- Nhà văn cộng tác với Phong Hóa Ngày Nay

Nguyên Hồng - Trần Tiêu - Bùi Hiển

Từ năm 1934 trở đi, xuất hiện nhà xuất bản Tân Dân do Vũ Đình Long chủ trương, phát hành Tiểu thuyết thứ bảy, số đầu tiên ra ngày 2-6-1934, tại Hà Nội. Hai năm sau ông ra tiếp Ích Hữu (25-2-1936) và Phổ thông bán nguyệt san (1-12-1936), tạo thành một nhóm văn học quy tụ những tác giả: Nguyễn Công Hoan, Lê Văn Trương, Nguyễn Tuân, Thanh Châu, Ngọc Giao, Vũ Bằng, Vũ Trọng Phụng, Tô Hoài, Nam Cao...

Việt Nam Quốc Dân Đảng

Wed, 01 Sep 2021 00:00:00 +0200

34- Việt Nam Quốc Dân Đảng

Ngày mồng một Tết Canh Ngọ (30-1-1930) mật thám Pháp đến khám nhà Trần Khánh Giư lùng bắt C., Trưởng ban ám sát của Việt Nam Quốc Dân Đảng¹. C. mà Khái Hưng nhắc đến ở đây, chắc là Lê Hữu Cảnh, thành phần cốt yếu của VNQDĐ, Trưởng ban ám sát. Sau vụ khởi nghiã Yên Bái, các lãnh tụ chết cả, Lê Hữu Cảnh sẽ lên nắm quyền lãnh đạo, tổ chức lại đảng.

Con đường cách mạng

Fri, 01 Oct 2021 00:00:00 +0200

35- Con đường cách mạng

Trước khi tìm hiểu hoạt động cách mạng của Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Nguyễn Gia Trí, ta cần nhìn qua tình hình chung của Việt Nam Quốc Dân Đảng, sau cuộc khởi nghiã Yên Bái. Việt Nam Quốc Dân Đảng gần như bị tiêu diệt năm 1930, những người sống sót, phải lui vào bóng tối hoặc chạy sang Tàu.

Theo Hoàng Văn Đào, người đầu tiên đứng ra tổ chức đảng ở hải ngoại là Nguyễn Thế Nghiệp [đã từng giữ chức phó chủ tịch Việt Nam Quốc Dân Đảng, bên cạnh Nguyễn Thái Học]. Nguyễn Thế Nghiệp bị bắt đầu năm 1929, cùng lúc với Nhượng Tống, sau vụ ám sát Bazin. Ông dùng kế thoát ra ngoài, thiết lập tổ chức Việt Nam Quốc Dân Đảng ở Côn Minh từ cuối tháng 9 năm 1929, với danh xưng: "Việt Nam Quốc Dân Đảng Vân Nam Đệ Nhất Đạo"; đoạn ông cử người về báo cáo với đảng trưởng Nguyễn Thái Học, đự định đem quân từ Văn Nam về tiếp cứu Yên Bái trong ngày Tổng khởi nghiã, nhưng không kịp. Vân Nam Đệ Nhất Đạo hoạt động hữu hiện khiến Pháp, qua chính phủ Vân Nam, tìm cách đàn áp, Nguyễn Thế Nghiệp và các đảng viên phải lẩn trốn ở Mông Tự, Mường Là.

Những ngày sóng gió

Fri, 01 Oct 2021 00:00:00 +0200

36- Những ngày sóng gió

Từ tháng 9-1940, Tự Lực văn đoàn đi vào bão tố:

* Ngày Nay số cuối cùng 224, ra ngày 7-9-1940.

* Nhất Linh chạy sang Tàu (vào khoảng cuối tháng 9-1940) do người Nhật giúp đỡ.

* Khái Hưng sang Tàu tháng 4-1941, nhưng ít lâu sau, trở về Việt Nam.

* Từ tháng 7-1941, Đại Việt Dân Chính và một số đảng phái quốc gia khác bị truy lùng gắt gao.

Đời sống cách mạng Việt Nam ở Trung quốc

Mon, 01 Nov 2021 00:00:00 +0100

37- Đời sống cách mạng Việt Nam ở Trung quốc

Chúng ta có rất ít tài liệu tin được viết về đời sống của các nhà cách mạng sống bên Trung Hoa trong giai đoạn 1940-1945, như thể có một bức màn che đậy, hình như những người trong cuộc cả hai bên quốc cộng đều không muốn nói rõ tình hình.

Nghiêm Kế Tổ (cùng Vũ Hồng Khanh) là đảng viên kỳ cựu của Việt Nam Quốc Dân Đảng, trốn sang Tàu sau khởi nghiã Yên Bái, đến 1945 mới về nước. Ông viết cuốn Việt Nam máu lửa (Mai Lĩnh, 1954) về giai đoạn lịch sử 1945-1954, nhưng hầu như không nhắc đến thời kỳ 16 năm hoạt động ở Trung Hoa.

Hợp tác và đối đầu

Mon, 01 Nov 2021 00:00:00 +0100

38- Hợp tác và đối đầu

Trong chương Những ngày sóng gió, chúng tôi đã trình bày vấn đề: Ngày vua Bảo Đại thoái vị là 23-8-1945, nhưng bị đổi thành 30-8-1945.

Còn lại hai sự kiện quan trọng không kém, cần được tìm hiểu:

1- Ai là người chủ động việc đánh điện tín yêu cầu vua Bảo Đại thoái vị?

2- Tại sao có hai văn bản điện tín (yêu cầu vua thoái vị) khác nhau: bản in trên báo Cứu Quốc không giống với bản in trong hồi ký Con rồng Việt Nam của cựu hoàng Bảo Đại?

Khái Hưng, những ngày tháng cuối và các tác phẩm sau cùng

Wed, 01 Dec 2021 00:00:00 +0100

39- Khái Hưng, những ngày tháng cuối

những tác phẩm sau cùng

Phần I: Khái Hưng những ngày tháng cuối

Trong bao năm, tôi đã cố gắng tìm một tài liệu đáng tin cậy viết về cái chết của Khái Hưng. Bởi vì tôi chắc chắn rằng không dân tộc nào chịu để cho nhà văn vào bậc lớn nhất của mình, chìm trong cái chết vô danh, vô cớ.

Từ Hội nghị Đà Lạt đến cuộc lưu vong năm 1946

Wed, 01 Dec 2021 00:00:00 +0100

40- Từ Hội nghị Đà Lạt đến cuộc lưu vong 1946

Hội nghị Đà Lạt là cơ hội liên minh cuối cùng giữa hai bên quốc cộng, trước khi đổ vỡ, phân liệt. Sau đó, phần lớn các thành phần chính trị phe quốc gia phải trốn tránh, lưu vong, và họ sẽ bị gạch ra ngoài lịch sử chính thống như những kẻ đào tẩu. Trong chương này, chúng tôi cố gắng tìm lại hành trình của một số nhân vật tiêu biểu đã giữ những vai trò chủ yếu trên chính trường Việt Nam. Hành trình của họ ở hải ngoại, thường không được biết đến, hoặc biết một cách bôi nhọ, phỉ báng. Bài viết này sẽ chia làm ba phần:

Nhất Linh, ngày trở về

Sat, 01 Jan 2022 00:00:00 +0100

41- Nhất Linh, ngày trở về

I- Hương Cảng

Từ Côn Minh đến Hương Cảng

Nguyễn Tường Tam, sau khi từ chức Bộ trưởng Ngoại giao trong chính phủ Liên hiệp, sang Côn Minh tháng 6-1946. Tại hải ngoại, ông không ngừng hoạt động.

Tình hình Quốc Dân Đảng lúc đó gần như tuyệt vọng: ở trong nước bị cả Pháp lẫn Việt Minh lùng bắt, phải lui vào bí mật. Ở ngoài nước, trông vào sự trợ giúp của Tưởng Giới Thạch, nhưng chính phủ Trùng Khánh, đã dời đô lên Nam Kinh từ tháng 5-1946, bắt đầu nao núng trước sức mạnh của Hồng quân. Trước tình thế ấy, những người Việt Quốc lưu vong có thể làm gì? Nguyễn Tường Bách viết:

Văn học và cách mạng

Wed, 01 Jan 2020 00:00:00 +0100

2.1- Sự thành lập Tự Lực văn đoàn và Phong Hóa

Phần I

Bìa Phong Hóa số 154

Nhất Linh hầu như không trực tiếp đem đời sống thực vào tác phẩm, ngược lại Khái Hưng viết một số tiểu thuyết, truyện ngắn phản ánh những biến cố đã xẩy ra, nhờ đó, chúng ta có thể tìm lại được những mảnh đời trôi nổi của ông và các bạn, trong đó có giai đoạn đầu tiên thành lập Tự Lực văn đoàn.

Văn học và cách mạng

Wed, 01 Jan 2020 00:00:00 +0100

2.2- Sự thành lập Tự Lực văn đoàn và Phong Hóa

Phần II

Những ngày vui của Khái Hưng

Trở lại Ngày Nay số 16 (12-2-36) là tờ báo mà Tự Lực văn đoàn dồn toàn lực vào sau khi Phong Hóa bị đóng cửa vĩnh viễn, như để chứng tỏ: Chúng tôi chưa chết đâu. Trên tờ báo này, liền theo kịch Chết của Khái Hưng đăng ở trang nhất thay bài xã luận, là hai tiểu thuyết Những ngày vui của Khái Hưng và Lạnh lùng của Nhất Linh¹.

Văn học và cách mạng

Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 +0100

30- Ngảy Nay tiểu thuyết: Khái Hưng

Văn học và cách mạng

Fri, 01 Jan 2021 00:00:00 +0100

34- Việt Nam Quốc Dân Đảng - Nguyễn Thái Học và Nhượng Tống

Văn học và cách mạng

Fri, 01 Oct 2021 00:00:00 +0200

Đôi lời cùng ông Bách Thân ()*

Trước hết, tôi xin cảm ơn ông Bách Thân¹ trên Văn Việt, hôm nay, ngày 20-10-2021, đã góp ý cho cuốn sách Tự Lực văn đoàn, văn học và cách mạng tôi đang viết và in dần trên Văn Việt. Ông đã chỉ ra những chỗ -theo ông là sai- trong chương Việt Nam Quốc Dân Đảng². Vì vậy, dưới đây, tôi sẽ cùng ông, xem lại những điểm ông nêu ra, chỗ nào sai, tôi xin sửa lại.

Văn học và cách mạng

Fri, 01 Oct 2021 00:00:00 +0200

Đôi lời cùng anh Cao Quang Nghiệp (*)

Cảm ơn anh đã có nhã ý trao đổi với tôi về một vài chi tiết trong bài Tự Lực văn đoàn Văn học và cách mạng: Con đường cách mạng, đăng trên Văn Việt ngày 12-10-2021.

Mục đích bài viết của anh là để chứng minh rằng Nhất Linh không sang Tàu cuối năm 1940 như tôi trình bày mà ông sang Tàu cùng với Khái Hưng tháng 4 năm 1941, bằng những luận điểm sau đây:

Trả lời Lại Nguyên Ân (*)

Fri, 01 Oct 2021 00:00:00 +0200

Trả lời Lại Nguyên Ân (*)

Paris ngày 1-10-2021

Anh Lại Nguyên Ân thân mến,

Tôi cũng ngần ngại khi viết những dòng này bởi vì tôi không thích tranh luận, những bài tôi đã viết, chỗ nào sai, bạn đọc chỉ, tôi sẵn sàng sửa lại, không có vấn đề gì. Hoặc cả những bài đã viết ngày trước, nay đọc lại thấy có chỗ không đúng, tôi cũng rút khỏi Internet.