Nói chuyện với Hoàng Xuân Hãn và Tạ Trọng Hiệp on Thụy Khuê

Ghi lại lời nói của Hoàng Xuân Hãn

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Ghi lại lời nói của Hoàng Xuân Hãn

Những buổi nói chuyện với hai học giả Hoàng Xuân Hãn và Tạ Trọng Hiệp mà chúng tôi ghi lại trong quyển sách này -phản ánh hai nhân cách độc đáo trong nghiên cứu văn học, một tình nghĩa thầy trò hiếm có ở thời đại này- là để xác lập sự thật trước những "tam sao thất bản" ngay trong bối cảnh mà "bài ghi" vừa ra đời chưa được một năm.

Tiểu sử Hoàng Xuân Hãn

Tue, 07 May 1996 00:00:00 +0200

Hoàng Xuân Hãn sinh ngày 8 tháng 3 năm 1908, (tức ngày mùng 7 tháng giêng năm Mậu Thân) -trên giấy căn cước ghi sai, đề ngày 3 tháng 3 năm 1909-, tại thôn Yên Phúc, làng Yên Hồ, huyện La Sơn tỉnh Hà Tĩnh. Con cụ Hoàng Xuân Úc , tú tài Hán học, và cụ bà Lê Thị Ấu.

1914-1917: Học chữ Hán và chữ quốc ngữ trong gia đình.
1917-1921: Vào trường tiểu học Vinh (học tiếng Pháp).
1921-1922: Học lớp nhất bậc tiểu học, và đỗ bằng tiểu học ở Thanh Hóa.
1922-1926: Học trường Quốc Học Vinh (trung học đệ nhất cấp, tương đương với lớp 6 đến lớp 9 hiện giờ).

Tiểu sử Tạ Trọng Hiệp

Mon, 10 Mar 1997 00:00:00 +0100

Tạ Trọng Hiệp sinh ngày 18/10/1933 tại làng Thụy Khuê (làng Giấy), cạnh Hồ Tây, Hà Nội; từ trần hồi 21 giờ ngày 25 tháng 10 năm 1996, vì bệnh ung thư, tại bệnh viện Kremlin Bicêtre, ngoại ô Paris. Hưởng thọ 63 tuổi.

Xuất thân từ một gia đình văn học. Quê cha ở Hưng Yên, quê mẹ Nam Định.

Cha là Tạ Đình Bính, một trong hai chủ bút của Hà Thành Ngọ Báo, và mẹ là Phùng Thị Vị, đã từng viết trong Hà Thành Ngọ Báo dưới bút hiệu Mỹ Chân những năm 30. Tạ Trọng Hiệp cùng với anh là Tạ Mạnh Thường đã thấm nhuần không khí văn học trong sách vở gia đình. Ông ngoại là cụ Phùng Gia Tấn, cử nhân Hán học, bà ngoại là cụ Trần Thị Nhị, cũng người hay chữ, thông thuộc văn thơ cổ điển.

Tưởng niệm bác Hãn, bậc thầy Hán Nôm

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Tạ Trọng Hiệp

1. Đọc và học qua tác phẩm của bác

Mỗi người trong chúng ta đến với bác một cách khác nhau. Riêng tôi là người được bác dẫn vào nghề nghiên cứu Hán Nôm từ 1953 trở đi, tôi bắt đầu biết bác bằng sách của bác.

Khi rời Việt Nam để sang Pháp, cuối năm 1951, năm 18 tuổi, với cái vốn văn hóa đơn sơ nhẹ nhàng như một tờ giấy trắng, tôi nhớ rõ là vài ngày trước hôm tôi xuống tàu (tôi đi tàu thủy), có đến nhà sách Vĩnh Bảo tìm xem có cái gì đáng mua, gọi là để làm hành trang cho chuyến du học của mình không, và có mua mấy cuốn phê bình của nhóm Chân Trời Mới (bộ ba tác giả Mác-xít Tam Ích, Thiên Giang, Thê Húc), mấy cuốn tiểu thuyết, truyện ngắn và thơ của Vũ Anh Khanh. Và cuốn Danh Từ Khoa Học (bản 1948 của nhà Vĩnh Bảo)! Tôi vẫn chưa hiểu tại sao. Chỉ nhớ rằng hình như mình có linh tính rằng thế nào, ở một lúc trình độ cá nhân sẽ cao hơn, sẽ cần và đủ sức dụng cuốn sách lúc ấy vượt quá khả năng lĩnh hội của mình.

Nói chuyện với bác Hãn

Tue, 07 May 1996 00:00:00 +0200

Cũng như mọi người, tôi học bác Hãn từ thuở nhỏ, từ khi mới ê a tập đọc: "i tờ có móc cả hai, i ngắn có chấm, tờ (t) dài có ngang ." Rồi vào trung học, tôi cũng phải dùng đến cuốn Danh Từ Khoa Học như mọi người. Những thuật ngữ khai tâm các môn toán, lý hóa như nguyên tử, tam giác, đại số, phương trình, hàm số, v.v... đều do bác mà ra cả. Cuốn Danh Từ Khoa Học theo tôi sang Pháp năm 1962, nay đã vàng, sờn. Lớn lên chút nữa, khoảng đệ tam, đệ nhị, tôi vào thư viện tìm đọc Chinh Phụ Ngâm Bị Khảo, một phần để biết thêm về Chinh Phụ Ngâm cho việc học Việt văn, và chắc cũng có ý lòe các bạn là mình kền hơn tụi nó. Còn La Sơn Phu Tử và Lý Thường Kiệt thì mãi đến 86, 87 tôi mới tìm đọc, bởi khi ấy tôi cần đọc thêm sử và văn để viết báo. Năm 88, bác nói chuyện về Hồ Xuân Hương, ở Paris, tôi có đi nghe (vì trước đó tôi đã đọc bài Hồ Xuân Hương Với Vịnh Hạ Long, trên báo Khoa Học Xã Hội). Từ ngày ấy, tôi mong có dịp được gặp bác để hỏi bác nhiều điều mình không biết, mà cũng không biết hỏi ai.

Anh Hiệp

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

"Một người lặng lẽ vừa ra đi", những chữ mà Tạ Trọng Hiệp bắt đầu bài viết về Đào Duy Anh, dường như cũng phần nào diễn tả sự lặng lẽ, âm thầm, tịch mịch (cũng chữ của anh) trong cuộc đời biên khảo.

Viết về anh rất khó. Vì anh khó và hầu như không bao giờ nói về mình, về lai lịch mình. Thậm chí anh ngại cả khi phải viết về người thầy trân kính là bác Hãn; anh cho rằng người ta hay mượn dịp tưởng niệm người khác để nói và viết về mình.

Hoàng Xuân Hãn, bước đường nghiên cứu

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Thụy Khuê: Thưa bác, chắc hẳn ngày nay rất nhiều người muốn biết tại sao giáo sư Hoàng Xuân Hãn đã bỏ ngành khoa học thuần túy để bước sang ngành nghiên cứu khoa học xã hội.

Hoàng Xuân Hãn: Với câu hỏi này, tôi xin trả lời tóm tắt sự ấy: Vì cuộc chiến tranh giữa Pháp với ta, tôi phải bỏ nghề dạy toán học; cho nên cũng là một cái cớ lớn làm cho tôi có thì giờ quay lại với một ý nguyện vốn có từ xưa. Vì từ khi còn trẻ, tuy đi học các trường Pháp rồi quay ra đến khoa toán học, nhưng về đường sử học hay ngôn ngữ học Việt Nam, từ lúc chừng 10 tuổi tôi đã hiểu biết qua sự ấy là vì làng tôi, làng lớn tên là Yên Hồ, thôn Yên Phúc, cách sông Lam, núi Hồng độ 3 cây số, chung quanh đấy khoảng đất nào cũng là đất lịch sử.

Hoàng Xuân Hãn, chứng nhân lịch sử

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

chứng nhân lịch sử¹

Thụy Khuê: Song song với việc làm văn học, bác cũng đã có một thời kỳ tham chính. Bác đã có dịp tiếp xúc với các nhân vật lịch sử như Bảo Đại, Trần Trọng Kim, Hồ Chí Minh, Ngô Đình Diệm. Xin bác một cái nhìn về những nhân vật này.

Hoàng Xuân Hãn: Về phương diện ấy cũng hơi khó nói, nhưng thực ra tôi cũng là người sử học, có óc sử học nhiều, cho nên về các ông ấy, đối với các ông ấy tôi có gặp, người gặp nhiều, người gặp ít, đánh giá ngắn ngủi nhưng cũng có thể đúng một khía cạnh nào đấy.

Một nhà trí thức trong cách mạng và trong đổi mới - Stein Tonnesson phỏng vấn Phan Anh

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Phụ Lục A

Một nhà trí thức trong cách mạng và trong đổi mới

Stein Tonnesson

Ông Stein Tonnesson, một nhà sử học nước Na-Uy, khi chuẩn bị viết cuốn sách về Cách mạng tháng Tám Việt Nam, đã sang Hà Nội phỏng vấn một số nhân vật quan trọng nước ta. Dưới đây tóm tắt câu chuyện giữa ông với ông Phan Anh vào những ngày cuối năm 1989.

Hoàng Xuân Hãn, nghiên cứu Kiều

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Thụy Khuê: Thưa bác, xin bác nói về công việc nghiên cứu Kiều của bác từ 50 năm nay.
Hoàng Xuân Hãn: Công việc nghiên cứu Kiều của tôi là từ lúc đầu. Tôi về bên nhà năm 1936, thì độ 37, 38, tôi đã nghĩ đến tìm kiếm tài liệu. Nhưng đến năm 1945, tôi mới thực sự bắt đầu làm việc. Tôi đương còn nhớ, hôm đầu tiên đánh nhau ở Hà Nội, người ta bắt tôi vào Hỏa Lò. Tôi có nói với họ: Tôi có thể mang bản Kiều vào để làm việc được không? Họ để tôi mang vào. Tức là khi ấy tôi đã có bản Kiều rồi. Rồi từ lúc ấy đến bây giờ, tôi vẫn tiếp tục công việc. Mà công việc của tôi không phải để chú thích Kiều như phần lớn họ làm từ trước đến giờ, nghĩa là người ta nghĩ đến chuyện giảng Kiều hơn là nghiên cứu Kiều.

Hoàng Xuân Hãn, thân thế và sự nghiệp Hồ Xuân Hương

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Tháng 12 năm 1983, trên tạp chí Khoa Học Xã Hội số 10 và 11, xuất bản tại Paris, xuất hiện công trình nghiên cứu của học giả Hoàng Xuân Hãn với tựa đề Hồ Xuân Hương Với Vịnh Hạ Long trong đó giáo sư khảo sát một cách khoa học cuộc đời và tác phẩm của Hồ Xuân Hương, xác định thời điểm Hồ Xuân Hương đã sống và những nhân vật có quan hệ tình cảm với Hồ Xuân Hương đã được phản ảnh lại trong tập Lưu Hương Ký, tác phẩm chính của Hồ Xuân Hương. Sau cùng, giáo sư đặt vấn đề phải khảo sát lại những văn bản mà từ trước đến nay vẫn được xem là của Hồ Xuân Hương.

Nói chuyện với giáo sư Tạ Trọng Hiệp về văn bản Lưu Hương Ký

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Thụy Khuê: Thưa anh, theo giáo sư Hoàng Xuân Hãn thì Lưu Hương Ký đã thất lạc, anh là người được giáo sư Hãn giao phó trách nhiệm về Việt Nam tìm lại tập Lưu Hương Ký, xin anh thuật lại sự việc đã xảy ra?
Tạ Trọng Hiệp: Về phần tư liệu, những gì Trần Thanh Mại đã giới thiệu trong tạp chí Văn Học (Hà Nội), năm 1964, thì trong bài biên khảo tác giả Hoàng Xuân Hãn đã giới thiệu lại hết. Tổng cộng ông Trần Thanh Mại mới giới thiệu 16 bài trong số 52 bài (24 bài chữ Hán và 28 bài chữ Nôm). Sau đó miền Bắc đi vào chiến tranh chống Mỹ nên bẵng đi một thời gian rất dài, không ai trở lại vấn đề Hồ Xuân Hương và không ai mở lại Lưu Hương Ký mà đọc nữa. Rất tiếc ngoài số 16 bài đã được giới thiệu mà qua phiên âm nhiều khi thất cách. Trong bài của tác giả Hoàng Xuân Hãn đã điều chỉnh một vài tiếng cổ rất quan trọng bị đọc sai. Còn những bài chưa được giới thiệu thì bây giờ không có hy vọng gì được đọc nữa, bởi vì cuối năm 1988, khi tôi có dịp đi công tác ở Hà Nội, tôi đã cố gắng thực hiện một lời dặn của thầy Hãn là yêu cầu anh em trong nước cho phép chụp hay chép lại những bài chưa được Trần Thanh Mại giới thiệu và cả những bài Trần Thanh Mại chỉ phiên âm, dịch theo kiểu của mình. Việc sử dụng 16 bài đó rất bấp bênh.

Tạ Trọng Hiệp và tập Hải Trình Chí Lược của Phan Huy Chú

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Tháng 12 năm 1994, nhà xuất bản Association de l'Archipel tại Paris phát hành tuyển tập thứ 25 của hội, cuốn sách biên khảo song ngữ Pháp-Việt, tựa đề Phan Huy Chú Hải Trình Chí Lược -Récit sommaire d'un voyage en mer 1833- do Phan Huy Lê, Claudine Salmon và Tạ Trọng Hiệp dịch và giới thiệu. Đây là một công trình biên khảo nghiêm túc hiếm có, với sự cộng tác Pháp Việt.

Tạ Trọng Hiệp: Phan Khôi, người xa lạ

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Thụy Khuê: Hợp Lưu có ý định ra một số báo chủ đề Phan Khôi. Người đầu tiên Hợp Lưu cần hỏi ở hải ngoại là anh, bởi vì anh giữ tương đối đầy đủ tài liệu về Phan Khôi và anh cũng đã đọc, đã suy nghĩ nhiều về Phan Khôi. Việc đầu tiên khi nhắc đến Phan Khôi, theo ý anh, là việc gì?

Tạ Trọng Hiệp: Xin cảm ơn Thụy Khuê đã nghĩ đến tôi. Thật ra những gì Thụy Khuê vừa nói là do tình cảm quen biết nhau trong văn hóa cho nên Thụy Khuê khen thế thôi, chứ tôi thấy không đúng đâu. Nếu có ai am tường về Phan Khôi thì chắc không phải là tôi. Nếu tôi có chú ý đến Phan Khôi là vì cố gắng cá nhân, bên cạnh công việc chính là nghiên cứu Hán Nôm cổ. Theo tổ chức trong sở tôi thì không có chỗ cho sự nghiên cứu Phan Khôi. Và tôi xin tiếp tục cải chính, tôi nghĩ là trong nước hình như còn có người biết hơn chúng ta nhiều lắm về thân thế và sự nghiệp Phan Khôi. Rất tiếc vì ở xa nên không liên lạc được. Tôi đã nghĩ đến một người, người này -ông Nguyễn Văn Xuân- là nhà văn kỳ cựu ở Quảng Nam, Đà Nẵng. Ông đã bước vào làng văn từ những năm đầu của chiến tranh thế giới thứ hai. Ông viết cả truyện ngắn và biên khảo về văn học và môi trường văn học ở miền Trung và miền Nam. Đặc biệt cuốn sách Khi Những Lưu Dân Trở Lại đã khiến tôi chú ý rất sớm về ông Nguyễn Văn Xuân. Và ông ấy lại sinh hoạt ở một vùng không xa lắm, vùng quê hương đã sản xuất ra những người như cụ Phan Chu Trinh hay là gia đình cụ Phan Khôi. Tôi đọc thêm cuốn Phong Trào Duy Tân của ông Nguyễn Văn Xuân, đó mới chỉ là tập đầu của một bộ ba quyển. Cho nên tôi vẫn hy vọng phập phồng rằng trong tập 2 và tập 3, có khi ông nói đến hiện tượng Phan Khôi chăng? Một hiện tượng rất lớn đối với địa phương ấy.

Ðào Duy Anh

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Phụ lục B

Đào Duy Anh (1904-1988)

Tạ Trọng Hiệp

Một người lặng lẽ vừa ra đi vào cõi vĩnh viễn, sau khi, hơn nửa thế kỉ nay, đã bền bỉ xây đắp nền văn hóa mới cho thời đại chúng ta. Có thể lớp trẻ bây giờ, đại khái các bạn dưới bốn mươi, không còn chú ý đến tên tuổi và sự nghiệp của ông như lớp người trước nữa. Từ những năm 50 và 60 trở đi, lịch sử văn hóa và giáo dục ở nước ta đã chứng kiến một bước tiến lớn, khi mà tiếng Việt đã trưởng thành và đủ sức làm công cụ truyền đạt các môn học cũ và mới. Trên đường phát triển ấy của văn hóa ta, một trong những người có công lớn nhất chính là Đào Duy Anh. Với thế hệ chúng tôi, ông là hình ảnh lớn lao và đau buồn (có đau buồn, cuối bài tôi sẽ kể) của những người xứng danh là nhà văn hóa. Trong cơn lạm phát chữ nghĩa, người ta quen gán cái danh từ nghiêm trang này cho những kẻ buôn văn bán chữ viết lách lung tung miễn là hợp thời thượng. Còn một nhà văn hóa chân chính như Đào Duy Anh thì người ta lại không biết trân trọng. Tính ông lại điềm đạm, không quen xu nịnh. Con người lặng lẽ ấy rơi dần vào lãng quên ngay từ sinh thời. Tôi nói ngoa chăng? Tôi trát thêm màu xám hiu hắt lên một cái áo quan, vừa mới đậy nắp chăng? Thì bạn đọc cứ mở bộ Từ Điển Văn Học của nhà xuất bản Khoa Học Xã Hội (Hà-nội, 1983-1984, hai tập khổ lớn chữ nhỏ li nhi, hơn một nghìn trang) ra mà xem: Mục giới thiệu Đào Duy Anh không xuất hiện ở vần Đ trong tập I, mà lại rớt vào phần đuôi, gọi là Bổ Sung, tận cuối tập II (trang 626-627: vỏn vẹn chưa đầy hai cột, ngắn hơn mục dành cho lãnh đạo chính trị, điều này là cố nhiên rồi, mà ngắn hơn cả mục Phan Kế Bính, mục Phan Phu Tiên, chẳng hạn). Nếu không phải là quên thì cũng là suýt quên rồi còn gì ?

Thư mục Ðào Duy Anh

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Tạ Trọng Hiệp soạn

(*) chưa đọc, hoặc chưa tìm ra

Năm

Tên Sách

Chi-tiết thư-mục-học, hoặc nội-dung

1927-29

*Quan-hải tùng-thư (biên tập):

*Lịch-sử các học-thuyết kinh-tế
*Phụ-nữ vận-động
*Lịch-sử nhân-loại
*Tôn-giáo là gì? Xã-hội là gì? Dân-tộc là gì?

Mười ba tập sách mỏng, phổ-biến học-thuyết duy-vật cách-mạng, phỏng theo sách chữ Hán và chữ Pháp.

Ngoài bốn tập của Ðào Duy Anh, như kể bên trái (ghi theo bài của Phan Ngọc), còn có những biên-tập-viên như Võ Liêm Sơn, Trần Ðình Nam, Phan Ðăng Lưu.

Di sản Hoàng Xuân Hãn

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Phụ lục C

Di Sản Hoàng Xuân Hãn

Nghiêm Xuân Hải

0. lời mở đầu.

Giáo Sư Hoàng Xuân Hãn (GSHXH) ra đi ngày 10.03.1996, đã để lại một di sản văn hóa phong phú và đa dạng.

Cuộc đời nghiên cứu và hoạt động cho Khoa học, Giáo dục, Sử học, Văn học Việt Nam đã tạo nên một công trình đồ sộ, công lao nhất quán của một đời người.

Bức thư cuối cùng của Hoàng Xuân Hãn

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Chú thích:

Chúng tôi phổ biến nguyên văn bức thư cuối cùng của Hoàng Xuân Hãn gửi cho Phạm Văn Đồng và Võ Nguyên Giáp. Thư do Hoàng Xuân Hãn mang đến tòa Đại Sứ Việt Nam tại Paris, dịp tết Nguyên Đán năm 1996, trao tận tay, nhờ chuyển. Trên đường về nhà, ông trượt chân ngã, chuyển vào nhà thương, ít lâu sau mất.

Những đoạn quan trọng trong bức thư đã bị cắt bỏ (dòng in đậm) khi in lại trong nước (tất cả các báo và quyển sách La Sơn Yên Hồ...) và nhiều cơ quan truyền thông ở nước ngoài đã vin vào đó để lên án Hoàng Xuân Hãn. Chúng tôi đăng lại để thức giả hiểu rõ tâm trạng ông.

Nói chuyện với Hoàng Xuân Hãn và Tạ Trọng Hiệp on Thụy Khuê

Ghi lại lời nói của Hoàng Xuân Hãn

Ghi lại lời nói của Hoàng Xuân Hãn

Tiểu sử Hoàng Xuân Hãn

Tiểu sử Tạ Trọng Hiệp

Tưởng niệm bác Hãn, bậc thầy Hán Nôm

1. Đọc và học qua tác phẩm của bác

Nói chuyện với bác Hãn

Anh Hiệp

Hoàng Xuân Hãn, bước đường nghiên cứu

Hoàng Xuân Hãn, chứng nhân lịch sử

chứng nhân lịch sử1

Một nhà trí thức trong cách mạng và trong đổi mới - Stein Tonnesson phỏng vấn Phan Anh

Phụ Lục A

Một nhà trí thức trong cách mạng và trong đổi mới

Hoàng Xuân Hãn, nghiên cứu Kiều

Hoàng Xuân Hãn, thân thế và sự nghiệp Hồ Xuân Hương

Nói chuyện với giáo sư Tạ Trọng Hiệp về văn bản Lưu Hương Ký

Tạ Trọng Hiệp và tập Hải Trình Chí Lược của Phan Huy Chú

Tạ Trọng Hiệp: Phan Khôi, người xa lạ

Ðào Duy Anh

Phụ lục B

Đào Duy Anh (1904-1988)

Thư mục Ðào Duy Anh

Năm

Tên Sách

Chi-tiết thư-mục-học, hoặc nội-dung

Di sản Hoàng Xuân Hãn

Di Sản Hoàng Xuân Hãn

Bức thư cuối cùng của Hoàng Xuân Hãn

chứng nhân lịch sử¹