Tác phẩm của Lê Phổ và Lê Thị Lựu dành cho Bảo Tàng Viện Việt Nam

Lời mở đầu

Ba lớp đầu của trường Cao Đẳng Mỹ thuật Đông Dương phát xuất những họa sĩ Lê Phổ, Mai Thứ, Vũ Cao Đàm và Lê Thị Lựu, xuất ngoại và sinh sống tại Pháp từ những năm 1930. Họa sĩ Mai Thứ từ trần năm 1980 và Lê Thị Lựu, 1988. Hai họa sĩ Lê Phổ và Vũ Cao Đàm đều đã trên 85 tuổi; tình trạng sức khỏe rất mong manh. Vấn đề lưu lại cho bảo tàng viện nước ta những tác phẩm của thế hệ họa sĩ đầu tiên của Việt Nam là khó khăn và cấp thiết. Chúng tôi đã có dịp đề cập với họa sĩ Lê Phổ trên RFI tháng 3 năm 1993: họa sĩ đã bằng lòng cống hiến cho đất nước khoảng 20 tác phẩm của mình. Từ bấy đến nay, vẫn chưa thấy một dấu hiệu nào về phía các nhà hữu trách văn hóa trong nước. Hôm nay một lần nữa, chúng tôi trở lại vấn đề với ông bà Lê Phổ, đồng thời tiếp xúc với ông Ngô Thế Tân, người bạn đường của họa sĩ Lê Thị Lựu. Kỹ sư Ngô Thế Tân cũng là một họa sĩ nghiệp dư, một người tha thiết với văn hóa và nghệ thuật. Ông sẽ nói về các tác phẩm của họa sĩ Lê Thị Lựu và Vũ Cao Đàm mà ông sẵn sàng giữ lại cho bảo tàng viện Việt Nam, cùng với một số vấn đề liên quan đến việc bảo toàn di sản văn hóa.

I- Nói chuyện với họa sĩ và bà Lê Phổ

Thụy Khuê: Cảm ơn hai bác Lê Phổ đã có nhã ý dành cho buổi nói chuyện thân mật hôm nay. Về những tác phẩm mà hai bác dự định để lại cho Bảo Tàng Viện Việt Nam, xin hai bác mỗi người một lời tuyên bố công khai và rõ ràng.

Lê Phổ: Để lại cho bảo tàng viện nước ta, tất nhiên phải để lại những gì tốt đẹp. Bảo tàng viện lôi cuốn du khách. Người Mỹ cũng như người Pháp, muốn đến nước mình, biết bao người, và biết bao lần họ đã hỏi tôi: Có biết Bảo Tàng Viện nào giá trị ở Việt Nam không? Tôi trả lời không biết. Có lẽ vì tôi xa nước đã quá lâu rồi. Tôi ở Pháp từ 60 năm nay, tôi mang quốc tịch Pháp, nhưng không lúc nào là tôi không nhớ đến quê hương. Vì thế mà tôi đã để riêng ra khoảng 20 bức tranh lựa chọn rất cẩn thận để biếu Viện Bảo Tàng.

Bà Lê Phổ: Vì đây là khóa đầu tiên của trường Mỹ Thuật, là bước khởi đầu của nghệ thuật tạo hình hiện đại Việt Nam cho nên phải có những tác phẩm xứng đáng. Những bức tranh lụa, tranh sơn dầu mà chúng tôi đã lựa chọn, ghi lại từ bước đầu cho đến ngày nay, tất cả nhưng phương cách, những giai đoạn khác nhau trong cuộc đời hội họa của nhà tôi. Và chúng tôi đã lựa chọn với tất cả tấm lòng, những gì mà chúng tôi muốn để lại. Phải nói rõ rằng có những bức tranh mà tôi rất quý và giữ như của riêng tôi, nhưng tôi sẵn sàng cống hiến Bảo Tàng Viện. Tôi sẵn sàng lìa nó và rất hài lòng trưng bầy nó tại Hà Nội.

Thụy Khuê: Hai bác có thể cho biết rõ hơn về chi tiết những bước tranh đã được lựa chọn?

Lê Phổ: Tôi dành một vài bức thật lớn, có bức khoảng 2m trên 2m50 hoặc lớn hơn nữa, tiếng chuyên môn gọi là 80 hình hoạ (80 figures). Ngoài tranh còn có cả những litho thạch bản, cùng những phác thảo vẽ tay, theo đó mà tôi làm litho, và dĩ nhiên là cả thạch bản kèm theo để mọi người thấy rõ tiến trình công việc của tôi. Về tranh thì chính tôi lựa khung. Tôi đưa cho những người thợ làm khung chuyên môn, tuyệt đẹp và phù hợp, dành riêng cho Bảo Tàng Viện. Hiện giờ thì là như vậy. Nhưng sau này tôi không dám hứa chắc gì cả. Sau khi tôi mất đi sẽ là nhà tôi quyết định. Ai có thể sống được trăm tuổi? Tôi muốn sống đến chín mươi. Năm nay tôi 87 rồi. Tôi hứa chắc chắn là có 20 bức. Còn nếu muốn thêm thì phải hỏi nhà tôi.

Thụy Khuê: Thế có nghĩa là phần bác trai thì nhất quyết là có 20 bức, còn bác gái có cho thêm lại là chuyện khác?

Bà Lê Phổ: (cười) Thế là ép đấy. Tôi chưa biết nhưng điều tôi muốn là phải làm sao có đầy đủ những bức tranh tiêu biểu mỗi thể loại, mỗi thời kỳ trong đời một họa sĩ. Có những bức tranh quý hơn những bức khác, không hẳn nó là tuyệt tác, nhưng nó tiêu biểu - và tôi nghĩ rằng- trong Bảo Tàng Viện Hà Nội quê hương của nhà tôi, phải có những bức tranh giá trị và tiêu biểu nhất của nhà tôi.

Thụy Khuê: Cuộc đời họa sĩ của bác khá dài, hai bác có còn giữ được những bức tranh tiêu biểu của các thời kỳ để tặng viện bảo tàng đầy đủ từng thời kỳ một hay không?

Lê Phổ: Có. Tuy ít nhưng đủ. Tôi chọn những bức tranh mà tôi thích từ khi mới ra trường cho đến bây giờ. Toàn thể tổng kết 65 năm hội họa.

Bà Lê Phổ: Hiện giờ có rất nhiều người Pháp hết sức chú ý, hết sức tha thiết đến nghệ thuật Việt Nam, từ hội họa, đồ gốm đến điêu khắc và họ tìm kiếm một cách rất nghiêm túc những tác phẩm nghệ thuật Việt Nam.

Lê Phổ: Tôi gặp một vài trường hợp, thường là những công chức cao cấp của Pháp muốn tìm lại dấu tích ông Tardieu, thầy tôi. Và họ tìm đến tôi, mua một số tranh của tôi, họ lựa chọn rất kỹ, và họ cũng tìm kiếm những người đã mua tranh của tôi và các bạn cùng thời với tôi, ở Pháp, để vẽ lại dấu vết lịch sử hội họa của ta, từ khi có trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Đông Dương do ông Tardieu điều khiển. Riêng tôi, tôi vẫn giữ liên lạc với Jean Tardieu, con trai Victor Tardieu, năm nay 90 tuổi. Đó là một nhà văn, nhà thơ và kịch tác gia nổi tiếng của Pháp.

Thụy Khuê: Bác Lê Phổ, từ khi bác tuyên bố trên RFI tháng 3 năm 93 vừa qua về việc bác sẵn sàng tặng họa phẩm cho bảo tàng viện Việt Nam, phía chính quyền hoặc Bảo Tàng Viện Việt Nam đã có một démarche, một tín hiệu chính thức gì đến với bác hay chưa?

Lê Phổ: Chưa. Chưa có gì. Cho đến mới đây, Lê Tuân, em trai út của tôi còn ở lại Hà Nội, và cũng là bạn của Phạm Văn Đồng có viết thư cho tôi về việc này. Nhưng đây không phải là việc gia đình. Phải có những dấu hiệu đứng đắn hơn, và nghệ thuật phải tách riêng khỏi mọi quan hệ khác. Ở Pháp, người quản trị bảo tàng phải là người đứng trên mọi nghi ngờ, có toàn quyền tự trị. Không thế lực nào được phép can thiệp vào, kể cả Tổng Thống. Đó là những người liêm khiết, có trình độ, và thực lòng với văn hóa nghệ thuật.

Thụy Khuê: Bác nghĩ sao về thái độ thờ ơ của giới hữu trách Việt Nam đối với các di sản văn hóa đến từ mọi phía, đặc biệt trường hợp của bác?

Lê Phổ: Tôi có các bạn ngày trước làm bộ trưởng, thứ trưởng của Bảo Đại, về phía Cộng sản cụ Hồ, Phạm Văn Đồng cũng là bạn cũ. Nếu tôi tặng tác phẩm của tôi là tự lòng tôi muốn biếu nước tôi, nước Việt Nam. Tôi không có ý tưởng chính trị, nghiêng bên này bên kia. Từ thời Bảo Đại, tôi đã vận động gây quỹ để thành lập viện bảo tàng Hà Nội. Tôi đề nghị với Bửu Lộc và Nguyễn Đệ, nhưng không bao giờ được trả lời. Tôi không làm chính trị, đời tôi chuyên về hội họa. Và tôi nghĩ rằng, đối với người Việt chúng ta và những du khách nước ngoài, việc cần thiết ưu tiên là phải có một Viện Bảo Tàng giá trị, lưu trữ đầy đủ các sản phẩm văn hóa của dân tộc.

Thụy Khuê: Xin cám ơn hai bác Lê Phổ.

II- Nói chuyện với ông Ngô Thế Tân

Mặc dù tuổi cao, sức yếu, ông Ngô Thế Tân cũng đã vui lòng nhận lời phỏng vấn, RFI xin chân thành cảm tạ. Buổi nói chuyện diễn ra bằng điện thoại viễn liên Paris - Peymeinade, thuộc miền Nam nước Pháp.

Thụy Khuê: Thưa ông, năm 1975, họa sĩ Lê thị Lựu về thăm Hà Nội. Trong dịp này bà có tặng Hội Mỹ Thuật Hà Nội một bức tranh. Đầu năm 1994, khi ông về thăm Hà Nội, ông có đến thăm bảo tàng viện không? Và ông có nhìn thấy bức tranh ấy không?

Ngô Thế Tân: Sau trên 30 năm, vừa đây tôi mới trở lại quê hương thăm gia đình là chính, không sao có đủ thì giờ thăm Bảo Tàng Mỹ Thuật. Nhưng cũng cố gắng thăm trường Cao Đẳng Mỹ Thuật, được ông đốc trường biếu cuốn lịch sử trường Cao đẳng Mỹ Thuật Đông Dương, mới xuất bản, do Pháp tài trợ. Nội dung có nhiều chỗ tôi không đồng ý. Nhưng hôm nay không có thì giờ nói tới. Để có tầm nhận xét qua về ngành hội họa Việt Nam hiện nay, tôi đã cố gắng lên phố Tràng Tiền hai lần để xem mọi triển lãm tranh. Tranh của hội bày hay tranh của các phòng bán tranh tư nhân. Về bức tranh của Lựu mà Thụy Khuê vừa nhắc tới, Lựu vẽ năm 1975 khi về thăm Hà Nội. Ngay trong công việc sáng tác, Lựu cũng không vừa ý, đã vội vã lại thiếu điều kiện về họa phẩm, họa cụ như lụa, bút vẽ, thuốc vẽ. Lúng túng nhất là đề tài, xưa nay Lựu chỉ biểu dương những cái tuyệt hảo của con người theo mắt Lựu, như gương mặt của người phụ nữ đã đẹp lại phải điềm đạm, nhu mì, gương mặt người mẹ trìu mến. Trẻ em vẽ sao được khuôn mặt tuấn tú, khôi ngô, hóm hỉnh. Nay phải đề tài nào cho hợp với khẩu hiệu thực tiễn xã hội chủ nghĩa. Sau một cuộc thảo luận và hội ý cùng quyến thuộc, bè bạn, Lựu đã lấy đề tài là phụ nữ gặt lúa. Một bức nhỏ quãng 40 hay 50 cm gì đó. Điều tra sơ sài của tôi qua một số bạn, khi tôi về nước, thì không ai được thấy tranh đó treo ở Bảo Tàng nào cả. Tôi tự bảo có lẽ đề tài không phù hợp chăng? Hay là đã thất lạc rồi?

Ngay vừa đây, tranh đó cũng không được in trong cuốn các họa sĩ trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương xuất bản cuối năm 1993, tuy nhà xuất bản đã để công tìm kiếm tranh Lựu để truyền bản.

Thụy Khuê: Ngoài bức tranh vừa nói trên, ông đã soạn một số tranh khác của họa sĩ Lê Thị Lựu để dành cho Bảo Tàng Viện Việt Nam, thưa ông, đó là những tác phẩm như thế nào?

Ngô Thế Tân: Tôi đã soạn một số tranh tiêu biểu các thời kỳ có sự đổi thay đáng kể trong bút pháp, nghệ thuật, để người xem tranh có được một khái niệm tổng quát về một đời sáng tác của họa sĩ. Ngoài tranh ra, tôi dành riêng hai bản phác thảo mà tôi cho là tuyệt diệu để thấy Lê Thị Lựu thật là người có đặc tài. Nét bút cường thịnh với mầu sắc phân phối hài hòa. Nói vậy thôi, vấn đề biếu tranh bảo tàng không đơn thuần đâu. Nó cũng phức tạp vì phải có sự đồng ý, đồng điệu của đôi bên, người biếu và người nhận. Mỗi bên có một nhãn tuyến. Hiện giờ tôi e, với kinh nghiệm vừa qua, nhãn tuyến của mỗi bên khó gặp nhau. Hai thí dụ: mình coi hội họa tạo hình là một tinh hoa của loài người phải được tự do phát triển. Gò bó trong một khuôn khổ nào là mất tự do rồi. Thí dụ 2: ở những nuớc tiến bộ, nhất là ở Pháp, nước có nhiều viện bảo tàng mỹ thuật nhất, người giám đốc buộc phải có tiêu chuẩn cao độ để quản lý, bảo quản, thính mắt. Ít ra đã tốt nghiệp trường Ecole du Louvre sau nhiều năm thử thách, tập sự, phụ tá ở các bảo tàng. Tức là nghề nghiệp đứng đầu. Còn ở Việt Nam, các giám đốc được đề bạt qua tiêu chuẩn chính: đảng tịch hay có sự đỡ đầu của một thân nhân trong trung ương đảng.

Thụy Khuê: Thưa ông, về phía họa sĩ Lê Phổ, như ông đã biết, ông bà Lê Phổ sẵn sàng biếu bảo tàng viện Việt Nam một số họa phẩm. Xin ông cho biết ý kiến về việc này.

Ngô Thế Tân: Tôi hoàn toàn hoan hô mỹ ý của họa sĩ Lê Phổ. Tuy Lê Phổ đã 87 tuổi mà còn đủ minh mẫn để lựa tranh biếu. Lựu và tôi rất thích tranh Lê Phổ vì tính cách trang trí riêng biệt của nó. Mầu vàng ảnh hưởng Bonnard. Màu xanh lá mạ của Legueult, được Lê Phổ phối hợp cùng trắng, màu xanh lam của các lọ cổ Tầu đời Minh, hình thành một hợp tấu quang độ lung linh, mới, cũ, đông, tây hấp dẫn người Âu Mỹ. Bầy trong phòng khách hay nơi nào có ánh sáng, tranh Lê Phổ đều tỏa ra một niềm vui thanh bình, hoàn toàn như một nụ cười của bà chủ nhà tiếp đón.

Thụy Khuê: Riêng về họa sĩ Vũ Cao Đàm, hiện nay rất yếu. Trong lần tiếp xúc trước, họa sĩ Vũ Cao Đàm cũng có ý muốn cho tranh nhưng bà Đàm chưa thỏa thuận. Ông là bạn thân của gia đình họa sĩ Đàm, ông có thể giúp gì về việc này được không, thưa ông?

Ngô Thế Tân: Gia đình Đàm và gia đình chúng tôi thân nhau chẳng gì cũng quá nửa thế kỷ rồi, nên tôi rất thông cảm Renée -tên bà Đàm-. Quan hệ giữa gia đình Đàm và chính quyền Việt Nam cũng đã từ nửa thế kỷ nay phức tạp thăng trầm, trong phạm vi buổi nói chuyện hôm nay không sao bầy tỏ hết được. Đàm đã là người thủ xướng, tích cực, hăng hái trong vấn đề trao đổi văn hóa Pháp-Việt. Chính Đàm đã có dự kiến xin tranh của Fernand Léger, Pignon, Picasso cho bảo tàng viện Việt Nam. Năm 1947, 1948 gì đó, Đàm đã tổ chức tại Paris, triển lãm chung cho các họa sĩ Việt Nam. Tiếc không có kết quả gì về mặt mại bản. Những tranh đó đã đè lên vai Đàm. Trong mấy chục năm, khi đổi nhà, thay chỗ 4, 5 lần phải khuân vác theo sau, mỗi lần mỗi tổn thất, nát hỏng, chẳng còn gì, mà Đàm lại phải thanh toán đền bù toàn phần, vì Đàm là người trách nhiệm tổ chức. Tôi cho đấy là một lý do làm cho Renée chán ngấy. Còn nhiều lý do khác như cách đối xử của chính quyền với gia đình Đàm ở Việt Nam nữa. Thời kỳ chống thực dân, Đàm tham gia tích cực vào nhiều lãnh vực tuyên truyền, đắp mô hình Paix au Viet Nam, làm huy hiệu, tạc hình Hồ Chí Minh, đắp tượng Hồ Chí Minh, vì Đàm là nhà điêu khắc, mãi mấy chục năm gần đây Đàm mới chuyển qua hội họa. Thế nào tôi cũng cố gắng xin Đàm chừng dăm bức. Riêng tôi cũng có 5 bức. Nếu Renée nới tay thêm càng hay. Không thì tôi cho rằng cũng là tạm đủ.

Thụy Khuê: Sau cùng về họa sĩ Mai Thứ, người đã từ trần, vấn đề khó khăn hơn, ông xem có giải pháp nào không, thưa ông?

Ngô Thế Tân: Đến đây tôi rất tiếc là rất khó có tranh Mai Thứ. Mai Thứ là một họa sĩ có tài, lại là một nhà nhiếp ảnh, quay phim. Với đề tài Việt Nam, với bút pháp ngây thơ, nửa phần Mai Thứ, một phần tư Tầu, một phần tư Ba Tư, tranh Mai Thứ ở Pháp đã đáp ứng một nhu cầu hội họa nào đó. Vì anh quá tiết kiệm nên ít người Việt có tranh của anh. Vả lại tranh của anh rất đắt, người thích hội họa chỉ mua được phiên bản của nhà Braun. Đây chỉ nói đến tranh của 4 họa sĩ tốt nghiệp trường Cao đẳng Mỹ Thuật Đông Dương cũ. Còn một số họa sĩ Việt Nam ở Pháp nữa. Mong một ngày nào đó cũng có tranh biếu về bảo tàng Hà Nội. Công việc còn lâu nhưng đến đây Thụy Khuê cũng đã tiến bước một bước dài và vững rồi, thật đáng khen, nhưng cũng nên cố gắng kiên trì vì sẽ gặp nhiều khó khăn.

Thụy Khuê: Xin cảm ơn ông Ngô Thế Tân.

Chương trình Văn Học Nghệ Thuật RFI ngày 12/6/94