Chapitre 3

Les seigneurs Nguyễn en fuite vers Gia Định

Chương 3

Chúa Nguyễn chạy vào Gia Định

Traduction française réalisée par intelligence artificielle, en cours de relecture. Une erreur, une tournure à reprendre ? Écrivez à thuykhue.website@proton.me.

Enquête sur les services rendus au roi Gia Long par les Français

Résumé de la période 1777-1802

Avant d'examiner ce qu'ont fait les Français venus au secours du roi Gia Long, il nous faut revoir le contexte général de la guerre civile entre Nguyễn Ánh et les Tây Sơn, vingt-cinq années durant, de 1777 à 1802. Nous en résumons l'ensemble à travers le prisme du Đại Nam thực lục et du Đại Nam liệt truyện. Les historiographes des Nguyễn ont beau appeler les Tây Sơn des usurpateurs et des rebelles, ils ont consigné cette période avec un très grand soin. Dans la recherche de la vérité que nous mènerons aux chapitres suivants, il faudra sans cesse revenir aux repères chronologiques de l'histoire : ce chapitre nous aidera donc à situer chaque contexte et chaque événement.

I. La lutte entre Nguyễn Huệ et Nguyễn Ánh

Les seigneurs Nguyễn en fuite vers Gia Định

Les seigneurs Nguyễn du Sud, depuis Nguyễn Hoàng (1600-1613) jusqu'à Võ Vương Nguyễn Phước Khoát (1738-1765), en sont à la huitième génération. À la mort de Võ Vương, son testament désigne son deuxième fils, Nguyễn Phước Luân ou Cốn1, le père de Nguyễn Phước Ánh, pour monter sur le trône (le fils aîné, Nguyễn Phước Chương, était mort jeune ; le neuvième fils, Nguyễn Phước Hiệu, choisi comme prince héritier, était mort lui aussi ; son fils, le petit-fils royal Nguyễn Phước Dương, était encore enfant). Trương Phước Loan, qui accaparait le pouvoir, fit jeter Nguyễn Phước Luân en prison ; relâché, celui-ci mourut. On l'appelle Hưng Tổ. Nguyễn Ánh n'avait alors que trois ans (ses noms interdits sont Chủng, Noãn et Ánh ; il est né le 8 février 1762 ; Chủng est son nom d'enfance, adulte il porta celui d'Ánh). Trương Phước Loan plaça sur le trône le seizième fils de Võ Vương, Nguyễn Phước Thuần, âgé de onze ans2, c'est-à-dire Duệ Tông Hiếu Định Hoàng Đế, qu'on appelle aussi le Định Vương.

En mars 1773 (2ᵉ mois de l'année Quý Tỵ), les Tây Sơn se soulèvent ; ils prennent Qui Nhơn, Quảng Nam, Quảng Ngãi et Bình Thuận. Mais un an plus tard, en avril-mai 1774 (4ᵉ mois de l'année Giáp Ngọ), le général des Nguyễn Tống Phước Hiệp3 reprend les trois préfectures de Bình Thuận, Diên Khánh et Bình Khang4.

Au Nord, le seigneur Trịnh Sâm (1767-1782), voyant les troubles du Sud, décide d'attaquer ; en juin-juillet 1774 (5ᵉ mois lunaire) il charge Hoàng Ngũ Phúc de commander en chef et de descendre vers le Sud avec Bùi Thế Đạt, Hoàng Phùng Cơ et Hoàng Đình Thể ; en novembre 1774 (10ᵉ mois lunaire) l'armée des Trịnh franchit le fleuve Gianh.

En décembre 1774 (11ᵉ mois lunaire), Trịnh Sâm mène sa flotte au Nghệ An et s'établit à Hà Trung5.

Fin janvier 1775 (12ᵉ mois de l'année Giáp Ngọ), Hoàng Ngũ Phúc s'empare de Phú Xuân (Huê).

En février 1775 (1ᵉʳ mois de l'année Ất Mùi), le Định Vương s'enfuit au Quảng Nam, fait de son neveu Nguyễn Phước Dương6 son prince héritier (Đông cung) et le laisse garder la province ; puis, avec un autre de ses neveux, Nguyễn Phước Ánh (treize ans), troisième fils de Hưng Tổ Nguyễn Phước Luân, et avec sa maison, il fuit vers Gia Định.

Le mot Gia Định, à cette époque, désigne à la fois Saigon et tout le Sud.

Nguyễn Ánh, si jeune fût-il, prend part aux conseils de guerre avec le titre de chưởng sử, à la tête de l'aile gauche7. Tống Phước Hiệp est nommé tiết chế, généralissime. Mạc Thiên Tứ8 vient rendre hommage avec ses fils ; il est élevé au rang de đô đốc, ses fils reçoivent les charges de chưởng cơ et de cai cơ, et tiennent garnison au district de Trấn Giang [la région de Cần Thơ]9.

Nguyễn Nhạc marche sur le Quảng Nam. Le prince héritier campe à Cu Đê10. En mars 1775 (2ᵉ mois lunaire), Hoàng Ngũ Phúc franchit le col des Nuages et attaque le Quảng Nam. Nguyễn Nhạc, avec ses généraux Tập Đình et Lý Tài, tous deux Chinois, affronte les troupes Trịnh de Hoàng Đình Thể et de Hoàng Phùng Cơ à Cẩm Sa. Battu, Tập Đình s'enfuit au Guangdong. Lý Tài se replie sur Bản Tân [à la frontière du Quảng Nam]. Nguyễn Nhạc ramène le prince héritier Phước Dương à Quy Nhơn. En juin 1775 (5ᵉ mois lunaire), Tống Phước Hiệp reprend Phú Yên. En août 1775 (7ᵉ mois lunaire), Nguyễn Huệ attaque Phú Yên. Battu, Phước Hiệp se replie sur Hòn Khói. Châu Văn Tiếp, du Phú Yên, se rallie à Tống Phước Hiệp avec mille hommes. Lý Tài abandonne les Tây Sơn et passe aux seigneurs Nguyễn.

En novembre 1775 (10ᵉ mois lunaire), Hoàng Ngũ Phúc, campé à Châu Ổ [aux confins du Quảng Ngãi], voit une épidémie emporter la moitié de son armée ; il demande à Trịnh Sâm l'autorisation de se replier sur le Thuận Hoá, et meurt en chemin.

Đỗ Thanh Nhơn reprend Gia Định

En mars-avril 1776 (2ᵉ mois de l'année Bính Thân), Nguyễn Nhạc envoie Nguyễn Lữ s'emparer de Gia Định.

Tống Phước Hựu emmène le Định Vương à Trấn Biên [Biên Hoà] et y lève des troupes pour la cause royale.

En avril-mai 1776 (3ᵉ mois lunaire), Nguyễn Nhạc élève la citadelle de Trà Bàn [Quy Nhơn] et monte sur le trône sous le nom de Tây Sơn Vương. Il fait de Lữ son thiếu phó et de Huệ son régent.

En juin-juillet 1776 (5ᵉ mois lunaire) : Đỗ Thanh Nhơn, du district de Hương Trà (Huê), avait suivi Duệ Tông à Gia Định en 1775. Quand Nguyễn Lữ attaque Gia Định en 1776, Đỗ Thanh Nhơn réunit les braves de Ba Giồng11 — Nguyễn Huỳnh Đức (Nguyễn Hoàng Đức), Trần Búa, Đỗ Vàng, Đỗ Tai, Võ Nhan, Đỗ Bảng — et trois mille hommes de la « levée royaliste de Đông Sơn » ; il se proclame général en chef de Đông Sơn et reprend Gia Định. Nguyễn Lữ s'enfuit, emportant à Quy Nhơn deux cents jonques de riz.

En juillet-août 1776 (6ᵉ mois lunaire), Tống Phước Hiệp meurt. Lý Tài, naguère du parti des seigneurs Nguyễn, se révolte et tient le mont Châu Thới. Đỗ Thanh Nhơn ne parvient pas à l'en déloger. Le Định Vương doit fuir. En novembre-décembre 1776 (10ᵉ mois lunaire), le prince héritier Phước Dương échappe à Nguyễn Nhạc, gagne Gia Định et mène ses troupes contre Lý Tài. À la vue des étendards du prince, Lý Tài se soumet. En décembre 1776-janvier 1777 (11ᵉ mois lunaire), Lý Tài ramène le prince héritier à Gia Định ; le Định Vương lui cède le trône sous le nom de Tân Chính Vương et prend lui-même le titre de Thái Thượng Vương, roi retiré.

Le chef d'escouade Võ Di Nguy et Tô Văn Đoài quittent Quy Nhơn avec deux cents hommes pour se mettre au service des seigneurs Nguyễn.

Nguyễn Huệ attaque Gia Định une première fois et extermine les seigneurs Nguyễn

En février 1777 (1ᵉʳ mois de l'année Đinh Dậu), Nguyễn Nhạc demande à Trịnh Sâm de le nommer gouverneur du Quảng Nam, afin d'avoir les mains libres au Nord. Depuis la mort de Hoàng Ngũ Phúc, Trịnh Sâm ne veut plus poursuivre la guerre : il accepte. En avril-mai 1777 (3ᵉ mois de l'année Đinh Dậu), Nguyễn Nhạc envoie Nguyễn Huệ attaquer Gia Định.

Lý Tài tient Saigon. Le Tân Chính Vương tient Trấn Biên [Biên Hoà]. Battu, Lý Tài s'enfuit à Ba Giồng [Định Tường] où les troupes de Đông Sơn le tuent. Le Tân Chính Vương se replie sur Tranh Giang [Gia Định]. Le Định Vương fuit jusqu'à Đăng Giang [Định Tường]. Nguyễn Ánh vient à sa rencontre avec quatre mille hommes de Đông Sơn, et le Định Vương ramène ses troupes à Tài Phụ [Giồng Tài, Gia Định]. En mai 1777 (4ᵉ mois lunaire), Nguyễn Huệ attaque Tài Phụ. Le Định Vương fuit à Long Hưng, poursuivi, puis jusqu'à Cần Thơ, où il rejoint les troupes de Mạc Thiên Tứ. Il envoie Đỗ Thanh Nhơn au Bình Thuận appeler Châu Văn Tiếp et Trần Văn Thức à la rescousse. Les Tây Sơn attaquent Tranh Giang [Gia Định] ; le Tân Chính Vương se replie sur Trà Tân [Định Tường], et le chưởng cơ Thiêm Lộc le conduit à Ba Việt [Vĩnh Long]. Le Tân Chính Vương charge Tống Phước Hựu de tenir Mỹ Lung [Vĩnh Long] et Thiêm Lộc de tenir Hương Đôi [Vĩnh Long].

Tống Phước Hoà [cousin de Tống Phước Hiệp] prend le commandement de l'armée. En août 1777 (7ᵉ mois lunaire), Trần Văn Thức arrive avec les troupes de Phú Yên ; battu, il meurt au Bình Thuận.

Les Tây Sơn attaquent Ba Việt ; les généraux Tôn Thất Chí, Nguyễn Mẫn et Tống Phước Hựu meurent tous de maladie, et le chưởng cơ Tống Phước Hoà reste seul à résister — il remporte plusieurs victoires.

En septembre 1777 (8ᵉ mois lunaire), Nguyễn Huệ attaque en personne Hương Đôi. Thiêm Lộc s'enfuit à Ba Việt. Le Tân Chính Vương, se voyant avec peu de troupes et isolé, veut gagner le Bình Thuận pour y rejoindre Châu Văn Tiếp, mais il n'y parvient pas. Tống Phước Hoà, voyant qu'il ne peut plus sauver son seigneur, se donne la mort.

Le 19 septembre 1777 (jour Tân Hợi, 18/8 Đinh Dậu), le Tân Chính Vương et les dix-huit mandarins de sa suite sont mis à mort. Il reçut plus tard le titre posthume de Mục Vương.

Quant au Định Vương Nguyễn Phước Thuần, il s'était enfui à Long Xuyên.

En octobre 1777 (9ᵉ mois lunaire), Nguyễn Huệ envoie le chưởng cơ Thành attaquer Long Xuyên.

Le 18 octobre 1777 (jour Canh Thìn, 18/9 Đinh Dậu), le Định Vương est mis à mort avec Tôn Thất Đồng (deuxième fils de Hưng Tổ, frère aîné de Nguyễn Ánh) et les généraux Trương Phước Thận, Lương, gouverneur militaire (nom de famille inconnu), et Nguyễn Danh Khoáng.

Seul Nguyễn Ánh, quinze ans, réussit à s'échapper.

Nguyễn Huệ ramène ses troupes à Quy Nhơn et laisse les généraux Chu, Hãn, Oai, Hoà et Chấn (noms de famille inconnus) se partager la garde des places de Gia Định.

Nguyễn Ánh reprend Gia Định et se proclame roi

Un mois plus tard, Nguyễn Ánh reparaît à Long Xuyên.

En novembre 1777 (10ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh gagne Sa Đéc avec Đỗ Thanh Nhơn et Lê Văn Quân, et rassemble les anciens généraux : Nguyễn Văn Hoằng, Tống Phước Khuông, Tống Phước Lương, Dương Công Trừng, Hồ Văn Lân. En décembre 1777, les troupes des Nguyễn surprennent Long Hồ [Vĩnh Long]. En janvier 1778 (12ᵉ mois de l'année Đinh Dậu), Đỗ Thanh Nhơn reprend Saigon. En février 1778 (1ᵉʳ mois de l'année Mậu Tuất), Nguyễn Ánh, seize ans, est proclamé généralissime par ses généraux.

En mars 1778 (2ᵉ mois lunaire), le gouverneur général Chu (Tây Sơn) attaque Trấn Biên [Biên Hoà] et Phiên Trấn [Gia Định]. En avril 1778 (3ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh fait construire plus de cinquante bâtiments de guerre, dits navires d'escadre Long Lân, et acheter quantité de radeaux incendiaires. En juin 1778 (5ᵉ mois lunaire), Lê Văn Quân et Đỗ Thanh Nhơn achèvent de balayer les Tây Sơn de Gia Định, et Lê Văn Quân marche sur le Bình Thuận.

En juin 1778, à Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc monte sur le trône impérial sous le nom de règne de Thái Đức ; il fait de Nguyễn Lữ son tiết chế et de Nguyễn Huệ son général Long Nhương.

En deux ans (1778-1779), à seize et dix-sept ans, Nguyễn Ánh réorganise Gia Định. En avril-mai 1779 (3ᵉ mois de l'année Kỷ Hợi), il fait revenir la reine mère du Quảng Trị à Gia Định (lorsque Hoàng Ngũ Phúc avait pris Phú Xuân en 1774, la mère de Nguyễn Ánh et les princesses s'étaient enfuies au Quảng Trị). En juillet-août 1779 (6ᵉ mois lunaire), Ánh envoie Đỗ Thanh Nhơn, Hồ Văn Lân et Dương Công Trừng attaquer le Cambodge ; ils tuent Nặc Vinh (l'usurpateur), installent Nặc Ấn sur le trône, et Hồ Văn Lân reste pour tenir le protectorat. En décembre 1779-janvier 1780 (11ᵉ mois lunaire), Ánh procède à un nouveau découpage du territoire de Gia Định. Il établit une administration et un régime fiscal.

Le 28 février 1780 (jour Quý Mão, 24/1 Canh Tý), Nguyễn Ánh se proclame roi. Il élève en dignité ses généraux : Đỗ Thanh Nhơn, Tống Phước Khuông, Tống Phước Lương, Nguyễn Đình Thuyên, Trần Đại Thể. Il institue des ministères : celui des Fonctionnaires, confié à Hồ Đồng ; celui des Finances, à Trần Phúc Giai ; celui des Rites, à Nguyễn Nghi ; celui de la Guerre, à Minh (nom de famille inconnu) ; celui de la Justice, à Trần Minh Triết.

Le 6 avril 1780 (jour Tân Tỵ, 2/3 Canh Tý) naît le prince Cảnh, fils de la première épouse, née Tống. Elle était la fille du grand mandarin Tống Phước Khuông ; Ánh l'avait épousée en l'année Mậu Tuất (1778), à seize ans.

En mai 1780 (4ᵉ mois lunaire), Đỗ Thanh Nhơn et Dương Công Trừng, ayant trouvé le moyen d'amarrer leurs bâtiments les uns aux autres, s'emparent de Trà Vinh.

En juillet 1780 (6ᵉ mois lunaire), la famille de Mạc Thiên Tứ est massacrée par le roi de Siam12.

En août 1780 (7ᵉ mois lunaire), le roi Nguyễn fait construire de nouveaux bâtiments de guerre. Đỗ Thanh Nhơn invente le thuyền trường đà, le navire à long gouvernail, d'un grand effet.

Dans la nuit du 16 avril 1781 (23/3 Tân Sửu)13, Đỗ Thanh Nhơn, qui accaparait le pouvoir, est mis à mort. Les troupes de Đông Sơn se soulèvent. En mai-juin 1781 (5ᵉ mois lunaire), le roi Nguyễn passe ses troupes en revue : environ trente mille hommes, quatre-vingts navires de haute mer, trois grands bâtiments de guerre et deux navires occidentaux ; il compte marcher contre les Tây Sơn, mais la révolte de Đông Sơn éclate et il lui faut ramener ses troupes. En juin-juillet 1781 (5ᵉ mois intercalaire), les hommes de Đỗ Thanh Nhơn continuent de s'opposer à Nguyễn Ánh.

Nguyễn Huệ attaque Gia Định une deuxième fois

En avril-mai 1782 (3ᵉ mois de l'année Nhâm Dần), Nguyễn Nhạc et Nguyễn Huệ entrent par la passe de Cần Giờ avec cent bâtiments de guerre. Le roi Nguyễn charge Tống Phước Thiêm du commandement en chef, qui dispose sa flotte à Ngã Bẩy14. Les troupes des Nguyễn subissent une lourde défaite. Le Thực lục rapporte : « Seul le cai cơ Mạn Hoè (Emmanuel), monté sur un navire occidental [on ignore lequel], combattit longtemps de toutes ses forces. Les rebelles débarquèrent, l'encerclèrent de toutes parts, jetèrent des engins incendiaires et brûlèrent le navire ; Mạn Hoè périt. »15 Il reçut à titre posthume le titre de serviteur méritant, fidèle et juste, général supérieur soutien de l'État, et fut honoré au temple de Hiển Trung, à Gia Định16. Pour la dynastie des Nguyễn, Mạn Hoè est le Français qui a rendu les plus grands services au cours de cette période.

Nguyễn Ánh, commandant en personne à Ngã Ba [le confluent de Nhà Bè, Biên Hoà], est battu et se replie sur Ba Giồng. Tống Phước Thiêm, qui avait naguère poussé le roi à faire tuer Đỗ Thanh Nhơn, est mis à mort par les troupes de Đông Sơn, qui lui en gardaient rancune.

Le roi Nguyễn s'enfuit à Phú Quốc. En juin-juillet 1782 (5ᵉ mois lunaire), Nguyễn Nhạc et Nguyễn Huệ rentrent à Qui Nhơn en laissant Đỗ Nhàn Trập, général de Đông Sơn passé à eux, garder Gia Định.

En septembre-octobre 1782 (8ᵉ mois lunaire), Châu Văn Tiếp reprend Gia Định et y ramène Nguyễn Ánh.

Nguyễn Ánh réorganise son armée : Châu Văn Tiếp devient chưởng dinh de la gauche extérieure, Tôn Thất Dụ chưởng dinh de la droite extérieure… Il charge le cai cơ de la flotte du centre, Võ Di Nguy, et le cai cơ de la flotte d'avant-garde, Trương Phước Dĩnh, de rassembler les anciens équipages et de faire réparer et construire des bâtiments de guerre. Les Tây Sơn décident d'attaquer Gia Định.

Averti de leur venue, Nguyễn Ánh fait élever les forts de Thảo Câu [Vàm Cỏ] et de Giác Ngư [Cá Trê]17 sur les rives sud et nord du grand fleuve de Gia Định, et en confie la garde à Dương Công Trừng et à Tôn Thất Mân. Sur le fleuve, cent bâtiments de guerre sont rangés sous le commandement de Châu Văn Tiếp, de Tôn Thất Cốc, de Võ Di Nguy… Le contrôleur des troupes Tô Văn Đoài a la charge des radeaux incendiaires.

Nguyễn Huệ attaque Gia Định une troisième fois

En février 1783 (1ᵉʳ mois de l'année Quý Mão), la grande armée de Nguyễn Lữ et de Nguyễn Huệ remonte de la passe de Cần Giờ ; le tư khấu Tây Sơn Nguyễn Văn Kim attaque la rive nord, le đô đốc Lê Văn Kế la rive sud.

Les radeaux incendiaires des Nguyễn, pris à contre-vent, reviennent brûler leurs propres navires. Tôn Thất Mân tombe au combat, Dương Công Trừng est fait prisonnier. Châu Văn Tiếp passe au Siam demander du secours. Nguyễn Ánh s'enfuit à Ba Giồng ; il ne lui reste, pour toute suite, que le groupe de Nguyễn Kim Phẩm, cinq ou six hommes. Ses troupes n'atteignent pas la centaine.

En mai 1783 (4ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh rassemble de nouveau des corps de troupes : Nguyễn Kim Phẩm à l'avant-garde, campé à Đồng Tuyên [Gia Định]. Nguyễn Huệ marche sur Đồng Tuyên. Lourde défaite des Nguyễn : le général Đồng est pris ; Minh, Quý, Thuyên et Huề tombent tous au combat. Nguyễn Ánh fuit vers Lật Giang [Gia Định], dont le courant est très fort. Bon nageur, il échappe à la mort ; beaucoup de ses soldats se noient. Il gagne Mỹ Tho, embarque sa maison pour Phú Quốc et envoie Tôn Thất Cốc et Trần Đĩnh à Cần Giờ observer la situation. Đĩnh désobéit et Cốc le tue. Les gens de Đĩnh, Trần Hưng et Lâm Húc (des Chinois), s'emparent de Hà Tiên18. Averti, Nguyễn Ánh y conduit ses navires ; Trần Hưng et Lâm Húc s'enfuient. Nguyễn Kim Phẩm revient à Hà Tiên rassembler les troupes. Le général siamois Vinh Li Ma se rallie avec deux cents hommes et une dizaine de bâtiments.

En juillet 1783 (6ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh est établi à l'îlot de Điệp Thạch (les Rochers superposés), à Phú Quốc, quand Phan Tiến Thuận (Tây Sơn) l'attaque ; Lê Phước Điển revêt la robe royale et se sacrifie pour sauver le roi. En juillet 1783, Tôn Thất Điển (sixième fils de Hưng Tổ, frère cadet de Nguyễn Ánh), Tôn Thất Cốc, le chưởng cơ Hoảng et Vinh Li Ma sont tous pris et mis à mort par les Tây Sơn. La femme de Hoảng se donne la mort. Nguyễn Ánh parvient à fuir jusqu'à Côn Lôn.

En août 1783 (7ᵉ mois lunaire), Nguyễn Huệ envoie son gendre Trương Văn Đa cerner Côn Lôn. À la faveur d'une tempête qui coule les navires Tây Sơn, Nguyễn Ánh rompt l'encerclement, gagne l'île de Cổ Cốt, puis revient à Phú Quốc. Ses soldats doivent manger de l'herbe et des racines. Nguyễn Đức Xuyên risque sa vie pour trouver à manger au roi.

Apprenant que Pigneau de Béhaine se trouve à Chân Bôn [Chantaboun, au Siam], Ánh l'envoie chercher et lui confie le prince Cảnh, trois ans, avec le sceau royal, pour qu'il les emmène en lieu sûr ; la reine mère et la reine restent à Phú Quốc19. Dans sa lettre de Pondichéry du 20 mars 178520 à la Société des Missions étrangères, Pigneau de Béhaine ne dit pourtant rien de cet épisode.

Les navires de Nguyễn Ánh, parvenus à la passe de Ma Li [district de Yên Phước, province de Bình Thuận], sont si étroitement bloqués qu'il leur faut tourner sept jours et sept nuits avant de pouvoir regagner Phú Quốc. Il ne reste au roi que ces serviteurs : Tôn Thất Huy, Tôn Thất Hội, Đỗ Văn Hựu, Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt, Nguyễn Văn Khiêm et Nguyễn Đức Xuyên.

Nguyễn Huệ et Nguyễn Lữ rentrent à Quy Nhơn en laissant Trương Văn Đa garder Gia Định.

Nguyễn Ánh appelle les Siamois à son secours ; mort de Châu Văn Tiếp

En février 1784 (1ᵉʳ mois de l'année Giáp Thìn), Nguyễn Ánh se réfugie dans l'île de Thổ Châu. Les généraux Hồ Văn Lân, Tôn Thất Hội et Lê Văn Quân, battus, passent au Siam. En mars-avril 1784 (2ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh gagne le Siam à son tour, avec plus de trente mandarins et quelques dizaines de soldats. En avril-mai 1784 (3ᵉ mois lunaire), il arrive à Bangkok, où il est fort bien reçu. Châu Văn Tiếp, battu, était passé avant lui au Siam pour demander du secours ; le roi de Siam avait accepté et fixé la date de la levée des troupes.

En juillet-août 1784 (6ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh revient à Gia Định avec les troupes siamoises. Le roi de Siam a chargé deux de ses neveux, Chiêu Tăng et Chiêu Sương, de le secourir avec vingt mille marins et trois cents bâtiments de guerre.

Nguyễn Ánh nomme Châu Văn Tiếp grand amiral pacificateur de l'Ouest et lui confie la conduite des troupes.

En août-septembre 1784 (7ᵉ mois lunaire), les troupes des Nguyễn et des Siamois attaquent Kiên Giang et s'emparent de Ba Xác, de Trà Ôn, de Mân Thít et de Sa Đéc. Mạc Tử Sinh (fils de Mạc Thiên Tứ) est fait général adjoint de Hà Tiên.

En novembre-décembre 1784 (10ᵉ mois lunaire), Châu Văn Tiếp livre bataille sur la rivière de Mân Thít [Vĩnh Long] contre le chưởng tiền Bảo, des Tây Sơn ; frappé d'un coup d'épée, il meurt au combat.

En décembre 1784-janvier 1785 (11ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh nomme Lê Văn Quân commandant en chef, qui reprend les deux forts de Ba Lai et de Trà Tân, au Định Tường. L'eunuque Lê Văn Duyệt et le chef d'escouade Lê Văn Khiêm, naguère faits prisonniers par les Tây Sơn, réussissent à s'évader et à revenir. Nguyễn Ánh charge le cai đội Nguyễn Văn Thành de rallier les troupes de Đông Sơn. Les Siamois se conduisent avec cruauté : partout où ils passent, ils pillent.

Nguyễn Huệ entre à Gia Định une quatrième fois et écrase les Siamois

En janvier-février 1785 (12ᵉ mois de l'année Giáp Thìn), Nguyễn Huệ entre à Gia Định, embusque ses troupes à Rạch Gầm et sur la rivière Xoài Mút, dans la province de Định Tường, et anéantit les vingt mille Siamois. Lê Văn Quân est battu et s'enfuit.

Nguyễn Ánh fuit à Trấn Giang (Cần Thơ) ; il ne lui reste qu'une dizaine de serviteurs.

Pendant ce temps, Pigneau de Béhaine s'attardait toujours dans la région, sans partir. Ce n'est qu'après l'anéantissement des Siamois par Nguyễn Huệ que Nguyễn Ánh presse d'urgence Phạm Văn Nhơn, Nguyễn Văn Liêm et Pigneau de Béhaine d'emmener le prince Cảnh (quatre ans) demander du secours en Occident. Pigneau de Béhaine arrive à Pondichéry (Inde) à la fin de février 178521.

En février-mars 1785 (1ᵉʳ mois de l'année Ất Tỵ), Nguyễn Ánh est à l'île de Thổ Châu. En avril-mai 1785 (3ᵉ mois lunaire), les Tây Sơn l'y poursuivent ; il passe à l'île de Cổ Cốt, puis au Siam.

Nguyễn Huệ ramène ses troupes à Quy Nhơn et laisse Đặng Văn Trấn (Chấn) garder Gia Định.

Nguyễn Ánh en résidence au Siam

Lorsque Nguyễn Ánh passe au Siam, en 1785, il emmène trente serviteurs, deux cents soldats et cinq bâtiments de guerre : Phượng Phi, Bằng Phi, Hùng Trì, Chính Nghi et Thuyền Ô22. C'est la preuve que Nguyễn Ánh possédait des navires doublés de cuivre (Phượng Phi et Bằng Phi) dès 1785. Parmi les serviteurs qui le suivent : Tôn Thất Hội, Trương Phước Dĩnh, Nguyễn Văn Định, Trương Phước Luật, Tống Phước Ngạn, Nguyễn Văn Thành, Đỗ Văn Hựu, Tô Văn Đoài, Nguyễn Văn Mẫn, Lê Văn Duyệt, Nguyễn Đức Xuyên, Nguyễn Văn Khiêm… dont beaucoup se distingueront par la suite.

Nguyễn Ánh demande à résider à Long Kỳ (que les Siamois appellent Đồng Khoai), hors les murs de Bangkok, et envoie chercher la reine mère et sa maison. En juin-juillet 1785 (5ᵉ mois lunaire), Lê Văn Quân arrive à Bangkok avec six cents hommes, et nombre d'anciens serviteurs continuent de le rejoindre. Nguyễn Ánh fait établir des colonies agricoles pour nourrir ses troupes, envoie construire des bâtiments de guerre dans les îles et dépêche secrètement des agents à Gia Định pour y lever des soldats.

En janvier 1786 (12ᵉ mois de l'année Ất Tỵ), Dương Công Trừng, fait prisonnier après la défaite de Giác Ngư, s'évade, rejoint Lê Thượng et Nguyễn Tần, que Nguyễn Ánh avait envoyés en reconnaissance, et reprend avec eux Long Xuyên. Le thái bảo Tây Sơn Phạm Văn Tham sort de Saigon avec ses troupes. Lê Thượng et Nguyễn Tần tombent au combat. Dương Công Trừng, pris une seconde fois, refuse de se rendre : Phạm Văn Tham le fait mettre à mort.

En mars 1786 (2ᵉ mois de l'année Bính Ngọ), la Birmanie attaque le Siam. Le roi de Siam demande conseil. Nguyễn Ánh se porte lui-même au secours et envoie en avant Lê Văn Quân et Nguyễn Văn Thành, qui combattent au lance-flammes. L'ennemi, lourdement battu, doit se retirer. Le roi de Siam propose d'aider Nguyễn Ánh à reprendre Gia Định ; Nguyễn Văn Thành l'en dissuade, et Ánh l'approuve. En avril 1786 (3ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh envoie Hoàng Tiến Cảnh, Nguyễn Văn Nhàn, Võ Di Nguy, Nguyễn Văn Định et Trương Phước Luật au mont Giang Khảm y faire construire une dizaine de bâtiments de guerre. Les Chà Và (Malais) attaquent le Siam ; Nguyễn Ánh envoie Lê Văn Quân les disperser avec sa flotte.

Nguyễn Huệ extermine les Trịnh au Nord

Au Nord, le 19 octobre 1782 (13/9 Nhâm Dần), Trịnh Sâm meurt23 ; on met sur le trône son fils cadet Trịnh Cán, cinq ans, né de Đặng Thị Huệ, avec pour régent Hoàng Tố Lý (le marquis Huy, Hoàng Đình Bảo).

Le 28 novembre 1782 (24/10 Nhâm Dần)24, les troupes des Trois Palais (les soldats de Thanh Hoá et de Nghệ An, dits « soldats arrogants ») font un coup d'État, ourdi par Trịnh Khải (Trịnh Tông), fils aîné de Trịnh Sâm. Elles tuent Tố Lý, écartent Trịnh Cán et installent Trịnh Khải. Nguyễn Hữu Chỉnh, officier de Tố Lý au Nghệ An, passe par mer au Quảng Nam en décembre 1782 (11ᵉ mois lunaire) et se rallie à Nguyễn Nhạc, qui lui accorde sa confiance et le fait đô đốc. Les troupes des Trois Palais, se prévalant de leurs services, sèment le désordre au Nord. Nguyễn Hữu Chỉnh pousse Nguyễn Nhạc à profiter de l'occasion pour prendre Phú Xuân.

Le 25 mai 1786 (28/4 Bính Ngọ)25, Nguyễn Nhạc charge Nguyễn Huệ d'attaquer Phú Xuân par terre et par mer : Nguyễn Hữu Chỉnh est đô đốc de l'aile gauche ; Vũ Văn Nhậm (gendre de Nguyễn Nhạc), đô đốc de l'aile droite ; Nguyễn Lữ commande la flotte. Les Trịnh sont lourdement battus. Le 31 mai 1786 (4/5 Bính Ngọ), Phú Xuân est pris ; Huệ hésite encore, Chỉnh le pousse à marcher sur le Nord26. Nguyễn Huệ laisse Nguyễn Lữ garder Phú Xuân et part vers le Nord. Il écrit à Nguyễn Nhạc pour l'en informer. Mécontent, Nhạc envoie l'arrêter, mais quand ses messagers arrivent, Huệ a déjà pris la mer.

En juillet 1786 (6ᵉ mois lunaire), Nguyễn Huệ marche sur Thăng Long. Đinh Tích Nhưỡng est écrasé à Lỗ Giang (Sơn Nam). Hoàng Phùng Cơ subit une lourde défaite sur la rivière Thúy Ái, où six de ses fils tombent. Nguyễn Huệ pousse droit jusqu'au débarcadère de Tây Long ; Trịnh Khải se porte en personne au combat. Les Tây Sơn chargent en projetant du feu et l'armée des Trịnh se disloque. Le 21 juillet 1786 (26/6 Bính Ngọ), Nguyễn Huệ entre dans Thăng Long27. Trịnh Khải s'enfuit vers Sơn Tây, où il est pris ; il se tranche la gorge avec un couteau le 22 juillet 1786 (27/6 Bính Ngọ)28. Le roi Lê Hiển Tông donne à Nguyễn Huệ la princesse Ngọc Hân en mariage. Le 3 août 1786 (10/7 Bính Ngọ), Nguyễn Huệ apporte les présents de fiançailles : deux cents taëls d'or, deux mille taëls d'argent et vingt pièces de satin. Le 4 août 1786 (11/7 Bính Ngọ) ont lieu les noces. Le 10 août 1786 (17/7 Bính Ngọ), Lê Hiển Tông meurt29. Lê Duy Kỳ monte sur le trône sous le nom de Chiêu Thống.

Apprenant que Nguyễn Huệ en a fini avec les Trịnh, Nguyễn Nhạc craint que son frère, fort de ses succès, ne devienne incontrôlable ; il gagne Thăng Long à marche forcée, jour et nuit. Il y reste dix jours. Les deux frères ramènent ensemble leurs troupes au Sud, laissant Nguyễn Hữu Chỉnh derrière eux. Pris de peur, Chỉnh les suit jusqu'au Nghệ An. Huệ l'y laisse en garnison avec Nguyễn Văn Duệ.

De retour à Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc prend le titre d'Empereur du Centre ; il fait de Nguyễn Lữ le roi Đông Định, gouverneur de Gia Định, et de Nguyễn Huệ le roi Bắc Bình, gouverneur du Thuận Hoá.

II. Nguyễn Ánh revient à Gia Định

La discorde entre les frères Tây Sơn

Quand Nguyễn Huệ eut exterminé les Trịnh au Nord, le bruit courut qu'il avait pris beaucoup de richesses à Thăng Long sans en rien partager avec son frère. À l'hiver de 1786, les frères Tây Sơn se brouillent. Nguyễn Huệ marche sur Quy Nhơn ; Nguyễn Nhạc rappelle de Gia Định le đô đốc Đặng Văn Trấn à son secours. Đặng Văn Trấn laisse Trần Tú garder Gia Định, mais, arrivé à Tiên Châu (Phú Yên), il est capturé par les troupes de Nguyễn Huệ. Huệ assiège Quy Nhơn ; il faut que Nhạc monte sur les remparts et l'implore en pleurant pour qu'il retire ses troupes.

En février-mars 1787 (1ᵉʳ mois de l'année Đinh Mùi), le Portugal se dit prêt à fournir à Nguyễn Ánh des troupes et cinquante-six bâtiments de guerre mouillés à Goa (Inde) ; mais le roi de Siam s'y oppose et Ánh doit refuser.

En mars-avril 1787 (2ᵉ mois lunaire), Tống Phước Đạm, Nguyễn Đô, Tống Phước Ngọc et Nguyễn Văn Thiệm passent au Siam ; Đạm annonce la brouille des frères Tây Sơn, la faiblesse de Gia Định, la possibilité d'y frapper, et expose un plan d'attaque. Ánh l'approuve et prépare son retour.

Nguyễn Nhạc charge Nguyễn Lữ de garder Gia Định avec le thái bảo Phạm Văn Tham.

Le 13 août 1787 (1/7 Đinh Mùi), Nguyễn Ánh écrit au roi de Siam pour prendre congé, s'embarque de nuit avec sa maison et rentre au pays ; il s'établit à Hòn Tre, laisse sa maison à Phú Quốc sous la garde de Võ Di Nguy et de Phạm Văn Nhơn. Parvenu à Long Xuyên, il reçoit le ralliement de Nguyễn Văn Trương, chưởng cơ des Tây Sơn, avec trois cents hommes d'élite et quinze bâtiments de guerre ; Ánh le fait chưởng cơ commissaire royal, commandant l'avant-garde de la flotte de l'armée du centre. Nguyễn Văn Trương enlève le fort de Trà Ôn [Vĩnh Long]. Nguyễn Văn Nghiã vient à la rescousse avec ses propres troupes et reçoit lui aussi la charge de chưởng cơ. En octobre-novembre 1787 (9ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh atteint la passe de Cần Giờ ; nombre de corps de troupes se rallient à lui.

Nguyễn Lữ replie ses troupes sur Lạng Phụ [Biên Hoà] et s'y retranche derrière des levées de terre. Phạm Văn Tham tient fermement Saigon, que les Nguyễn ne peuvent enlever. Tống Phước Đạm contrefait alors une lettre de Nguyễn Nhạc à Nguyễn Lữ, lui ordonnant de mettre à mort Phạm Văn Tham pour trahison, et la fait déposer chez Tham. Épouvanté, celui-ci hisse le drapeau blanc et conduit ses troupes à Lạng Phụ pour s'expliquer. Voyant ce drapeau blanc, Lữ croit à une reddition et s'enfuit précipitamment à Quy Nhơn, où il meurt. Phạm Văn Tham reste et résiste. Le général Tây Sơn Nguyễn Kế Nhuận se rend avec dix bâtiments ; Ánh le fait đô đốc pacificateur de l'Ouest, commissaire royal de l'aile droite. Lê Văn Quân bat les Tây Sơn à Ba Lai [Định Tường] et s'établit à Mỹ Tho. Phạm Văn Tham attaque Mỹ Tho ; Nguyễn Đăng Vân (général Tây Sơn rallié) est pris et mis à mort. Les Nguyễn remportent plusieurs victoires, mais Phạm Văn Tham tient bon.

Nguyễn Huệ marche une deuxième fois sur le Nord

Au Nord, Trịnh Lệ30, frère cadet de Trịnh Sâm, qui avait naguère comploté d'usurper le trône de son aîné, voit Nguyễn Huệ reparti à Phú Xuân et se soulève contre Trịnh Bồng31. Le roi Lê Chiêu Thống doit se résoudre à faire de Trịnh Bồng le roi Án Đô et à rétablir le palais seigneurial comme par le passé. Les Trịnh reprenant le pouvoir, Lê Chiêu Thống doit appeler à l'aide Nguyễn Hữu Chỉnh, au Nghệ An. Chỉnh monte avec ses troupes ; Trịnh Bồng est battu et s'enfuit. Il entre en religion. Nguyễn Hữu Chỉnh reçoit la charge de grand tư đồ.

Les Trịnh écartés, Chỉnh forme le dessein de tenir tout le pays au nord du fleuve Gianh, comme au temps des seigneurs Trịnh. Nguyễn Huệ le rappelle : il ne revient pas. Huệ envoie donc Vũ Văn Nhậm au Nord pour l'abattre. Épouvanté, Lê Chiêu Thống abandonne la capitale et suit Chỉnh jusqu'à Mục Sơn (Yên Thế). Battu, Chỉnh est ramené à Thăng Long et supplicié. Chỉnh tué, Nhậm ne retrouve pas le roi Chiêu Thống et élève Lê Duy Cẩn à la régence.

En avril-mai 1788 (3ᵉ mois de l'année Mậu Thân), apprenant que Vũ Văn Nhậm accapare le pouvoir au Nord, Nguyễn Huệ court à Thăng Long et le fait mettre à mort. Chiêu Thống se cache dans les régions de Sơn Nam, de Kinh Bắc et de Chí Linh. Nguyễn Huệ laisse Ngô Văn Sở et Phan Văn Lân garder Thăng Long et rentre à Phú Xuân.

En France, le 28 novembre 1787, Pigneau de Béhaine signe avec de Montmorin le traité d'alliance de Versailles.

Nguyễn Ánh reprend Gia Định

En mai 1788 (4ᵉ mois lunaire), Võ Tánh se met au service de Nguyễn Ánh avec ses troupes. Võ Tánh était de Bình Dương ; son frère aîné, Võ Nhàn, avait servi sous Đỗ Thanh Nhơn. Quand Nhơn fut mis à mort, Võ Nhàn rassembla les troupes de Đông Sơn pour résister ; il fut pris et exécuté. Võ Tánh réunit à Gò Công plus de dix mille partisans et harcela les Tây Sơn. Ceux-ci tenaient Võ Tánh, Châu Văn Tiếp et Đỗ Thanh Nhơn pour les trois héros. Nguyễn Ánh fait de Võ Tánh son commissaire royal, général en chef chưởng cơ de l'avant-garde, et lui donne en mariage la deuxième fille de Hưng Tổ, Ngọc Du (sœur de Nguyễn Ánh).

Depuis le ralliement de Nguyễn Văn Trương (des Tây Sơn) et de Võ Tánh, la situation militaire de Nguyễn Ánh change du tout au tout. En juin 1788 (5ᵉ mois lunaire), on répare et on élève forts et retranchements, Ánh y travaillant avec ses officiers et ses soldats32. En juillet 1788 (6ᵉ mois lunaire), Ánh fait de Mạc Tử Sinh (fils de Mạc Thiên Tứ) le gouverneur de Hà Tiên. Il nomme Nguyễn Văn Nhơn commissaire royal, cai cơ de la garde du Thần Sách (le génie et l'artillerie) de l'armée du centre.

En août 1788 (7ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh lance sa grande armée sur Gia Định. Le 7 septembre 1788 (8/8 Mậu Thân), les troupes des Nguyễn reprennent la citadelle de Gia Định. Phạm Văn Tham dispose ses palissades du marché de Điều Khiển au marché de Khung Dung. Võ Tánh contourne par le sud le Champ de manœuvres (hors les murs de Saigon) et frappe droit sur Bến Nghé, coupant la retraite. Les troupes de Phạm Văn Tham se disloquent. Il se replie sur Hàm Luông [Vĩnh Long], puis sur Ba Xắc [Ba Thắc, An Giang]. Nguyễn Ánh lui envoie des émissaires pour l'engager à se rendre. Tham refuse, élève des remparts de terre sur les deux rives de la rivière de Ba Xắc et y range ses bâtiments de guerre.

Nguyễn Ánh entre dans la citadelle de Saigon et laisse Tôn Thất Hội commander sur le terrain. En octobre 1788 (9ᵉ mois lunaire), il fait revenir sa maison de Phú Quốc. Fin de l'exil. Pacification du Sud. Nguyễn Văn Thành est nommé général en chef de l'armée du centre. Trịnh Tân Tài et Chu Văn Quan sont envoyés à Hạ Châu (Singapour) acheter armes, munitions, soufre et salpêtre. Nguyễn Thái Nguyên reçoit le ministère des Fonctionnaires ; Phan Thiên Trúc et Nguyễn Bảo Trí, celui des Finances ; Tống Phước Đạm, celui de la Guerre ; Ngô Hữu Hựu, celui de la Justice. Il n'y a pas encore de ministère des Rites ni des Travaux, mais Nguyễn Ánh a déjà créé la garde du Thần Sách, c'est-à-dire le génie et l'artillerie, sous les ordres de Nguyễn Văn Nhơn.

Phan Như Đăng, Trần Đại Luật, Lê Quang Định, Trịnh Hoài Đức, Ngô Tòng Châu et Hoàng Minh Khánh sont chargés de la rédaction des actes à l'Académie Hàn Lâm (rapports, lois et règlements). Lê Xuân Minh, Lê Phúc Mão, Hồ Phúc Uẩn, Vũ Công Chấn, Hồ Văn Định et Hoàng Văn Đệ constituent l'Académie Hàn Lâm. On défriche les terres incultes. On réforme les lois. Une cour solide se constitue. En novembre 1788 (10ᵉ mois lunaire), les jeux d'argent sont interdits. L'armée est réorganisée. On commence à établir les milices de préfecture. On dresse les registres des hommes valides. La moitié des hommes valides est versée dans ces milices, organisées en escouades de dix et de cinq, selon la politique des Tang : « sans affaire, on laboure ; s'il y a affaire, on fait le soldat »33. En novembre 1788, Võ Di Nguy est élevé à la charge de commandant de la flotte du centre de la garde intérieure.

L'empereur Quang Trung écrase les armées des Qing

Lê Chiêu Thống, alors caché chez le tham tri Phạm Đình Dư, dans la préfecture de Từ Sơn, au Kinh Bắc, avec quelques serviteurs, fait rédiger sur le conseil de Lê Duy Đản une lettre au gouverneur général des Deux-Guangs, Sun Shiyi, pour demander du secours, et charge Lê Duy Đản et Trần Danh Án, ambassadeur et vice-ambassadeur, de la porter. La lettre arrive en octobre 1788 (9ᵉ mois de l'année Mậu Thân)34. Sun Shiyi expose à l'empereur Qianlong : « L'Annam est une ancienne terre de la Chine ; si, après avoir rendu le pays aux descendants des Lê, nous y menons des troupes pour l'occuper, nous aurons agi pour les Lê et gagné en outre l'Annam : les deux partis y trouvent leur compte. »35 Qianlong charge donc Sun Shiyi de commander deux cent mille hommes des quatre routes du Guangdong, du Guangxi, du Yunnan et du Guizhou, et de marcher sur Thăng Long en deux colonnes : l'une conduite par Sun Shiyi en personne, par la route de Lạng Sơn ; l'autre par le commandant en chef du Guizhou, par la route de Tuyên Quang36. Sun Shiyi promulgue huit règles pour ses troupes, dont la cinquième mérite attention : « Les soldats du Sud n'ont pas d'autre "point fort". Ils n'usent que du "tube à jet" comme arme redoutable, qu'ils appellent le "Tigre de feu". Au corps à corps, ils s'en servent d'abord pour brûler les vêtements de l'adversaire et le faire reculer. Mais cet art-là est bien inférieur à nos fusils. Nous avons déjà en réserve quelques centaines de "boucliers" en cuir de buffle cru : si les gens du Sud lancent le feu de leur tube, nos soldats pareront le feu d'une main et frapperont de l'épée de l'autre ; ils tomberont. »37 Quand les troupes de Sun Shiyi arrivent à Lạng Sơn, plus de la moitié des défenseurs s'enfuient.

Ngô Văn Sở et Phan Văn Lân se replient sur Tam Điệp et alertent Nguyễn Huệ.

Le Liệt truyện écrit : « Nghị étant arrivé au Kinh Bắc, l'empereur Chiêu Thống alla droit au débarcadère du fleuve Nhị Hà ; les troupes de Nghị campaient sur le banc de sable de la rive sud et avaient fait un pont de bateaux pour faciliter les communications. Le lendemain, il proclama l'empereur Chiêu Thống roi d'Annam. C'était l'année Mậu Thân, le 21ᵉ jour du 11ᵉ mois [le 18 décembre 1788]. » Les mandarins des Lê pressent Nghị de faire mouvement ; Nghị répond : « L'année touche à sa fin, à quoi bon se hâter ? Ne nous pressons pas d'attaquer : le rebelle est maigre encore, engraissons-le, il viendra de lui-même s'offrir à la boucherie (…)

Huệ, à cette nouvelle, se réjouit fort : quelle espèce de chien est-ce là, ce Ngô, pour oser une telle insolence ? Sur-le-champ il ordonna la levée. Ses généraux le prièrent tous de prendre d'abord le titre impérial, pour attacher les cœurs. Huệ fit donc élever un autel au sud du mont Ngự Bình et, le 25ᵉ jour du 11ᵉ mois [le 22 décembre 1788], se proclama empereur, sa première année de règne prenant le nom de Quang Trung (1788). Le jour même, il mit en marche officiers, soldats, marins et fantassins. Le 29 [26 décembre 1788] il arriva au Nghệ An, y campa plus de dix jours, y leva des hommes de plus — un sur trois — et forma des troupes du Thuận Hoá et du Quảng Nam quatre corps, d'avant, d'arrière, de gauche et de droite, les nouvelles recrues du Nghệ An constituant l'armée du centre. L'armée victorieuse comptait plus de cent mille hommes et quelques centaines d'éléphants de guerre ; il la passa en revue au camp du gouvernement. Huệ monta lui-même sur un éléphant et sortit du camp pour encourager ses soldats, puis donna l'ordre d'avancer. Le 20ᵉ jour du 12ᵉ mois [20 janvier 1789] il atteignit le mont Tam Điệp. »38

Quang Trung partage ses troupes en cinq colonnes : le grand tư mã Ngô Văn Sở et le nội hầu Lê Văn Lân conduisent l'avant-garde. Le marquis Hàm Hổ (le Liệt truyện écrit marquis Hố Hổ) commande l'arrière-garde. Le grand đô đốc Lộc et le đô đốc Tuyết mènent l'aile gauche et la flotte, franchissent la mer et remontent la rivière Lục Đầu : Tuyết surveille la région de Hải Dương et appuie l'est ; Lộc doit gagner en hâte Lạng Sơn, Phượng Nhãn et Yên Thế pour couper la retraite aux Qing. Le thái sư Bảo (le Liệt truyện le dit grand đô đốc) et le đô đốc Long (le Liệt truyện écrit Mưu) commandent l'aile droite et le corps des éléphants et des chevaux ; ils passent par Chương Đức, remontent vers le village de Nhân Mục (district de Thanh Trì) et frappent de flanc le fort de Điền Châu. Bảo commande en outre les éléphants et les chevaux par la route de Sơn Minh, jusqu'au village de Đại Áng (district de Thanh Trì), pour appuyer l'aile droite39.

La nuit du réveillon [26 janvier 1789], les troupes de Quang Trung franchissent la rivière Giản ; le gouverneur du Sơn Nam pour les Lê, Hoàng Thuỷ Nghiã, est battu et s'enfuit ; Quang Trung pousse jusqu'à la rivière Thanh Quyết, où les Qing qui la gardaient s'enfuient à leur tour. Il les poursuit jusqu'au district de Phú Xuyên et les capture tous, si bien que les Qing des forts de Hạ Hồi et de Ngọc Hồi ne se doutent de rien40.

Le Liệt truyện écrit : « De la porte de la ville de Thăng Long jusqu'au village de Hạ Hồi, district de Thượng Phúc, les Qing avaient dressé des forts contigus, y avaient mis de grosses pièces d'artillerie et enterré au-dehors des mines de terre : la défense était très solide. L'année Kỷ Dậu, au printemps, au milieu de la nuit du troisième jour du premier mois [28 janvier 1789], les troupes de Huệ arrivèrent à Hà Nội, cernèrent le fort en secret et appelèrent au porte-voix ; ceux qui répondirent en chœur furent près de dix mille. Dans le fort on trembla de peur ; sans qu'il fallût combattre, il se disloqua de lui-même, et l'on prit tous les vivres et toutes les armes. »41

Ngô Thì Chí écrit : « L'empereur Quang Trung fit prendre soixante planches, en assembla trois par trois pour en faire un panneau — vingt panneaux en tout —, les fit garnir de paille trempée d'eau, puis choisit des soldats robustes et hardis : dix hommes par panneau, chacun portant un sabre court, et vingt hommes de plus par panneau, armés, marchant derrière. Cette troupe s'avança en ligne, droit devant, l'empereur Quang Trung la pressant du haut de son éléphant ; dès l'aube du cinquième jour, elle se rua sur le fort de Ngọc Hồi. Les Qing tirèrent du fort sans toucher personne. Le vent du nord s'étant levé, ils braquèrent quantité de tubes à feu et lancèrent des flèches enflammées. Le feu prit, la fumée monta si épaisse qu'à un pouce l'un de l'autre on ne se voyait plus. Les Qing voulaient jeter le désordre chez les gens du Sud ; mais, en un instant, le ciel tourna soudain au vent du sud, la flamme revint sur eux : de sorte que les Qing se brûlèrent eux-mêmes. »42

Le Liệt truyện écrit : « Une fois la porte du retranchement forcée, ils jetèrent tous à terre leurs panneaux de bois et frappèrent à l'aveugle de leurs sabres courts ; les Qing ne purent tenir, se disloquèrent, s'enfuirent de tous côtés, tombèrent sur les mines enterrées, que le feu fit sauter : il y eut énormément de morts et de blessés. Les Tây Sơn avancèrent au son du tambour et des clameurs, et enlevèrent coup sur coup les forts de Văn Điển et de Yên Quyết. Le đô đốc des Qing Xu Shiheng, les commandants en chef Zhang Chaolong et Shang Weisheng, le préfet de Tianzhou Cen Yidong périrent tous. Nghị, sur le banc de sable, à cette nouvelle, s'enfuit seul à cheval vers le Nord ; officiers et soldats se disputèrent le pont pour traverser, le pont se rompit, ils s'agrippèrent les uns aux autres et roulèrent au fleuve : il s'en noya des dizaines de milliers, tant que le fleuve Nhị Hà en cessa de couler. Ce jour-là, Huệ conduisit ses troupes dans la ville ; sa tunique de guerre avait été noircie par la fumée de la poudre. L'empereur Chiêu Thống traversa lui aussi le fleuve en hâte et suivit Sĩ Nghị vers le Nord : c'est ainsi que finit la dynastie des Lê. Huệ posséda dès lors tout le pays d'Annam… Les Qing furent saisis d'épouvante ; depuis la passe frontière vers le nord, vieillards et enfants s'enfuirent en se portant les uns les autres, et sur quelques centaines de lieues il ne resta plus âme qui vive. »43

Quang Trung charge son fils Quang Thùy et Võ Văn Dũng de garder la citadelle du Nord, Quang Bàn de garder Thanh Hoá, Nguyễn Văn Duệ le Nghệ An, puis rentre au Thuận Hoá.

Quang Trung bâtit une capitale au Nghệ An, qu'il nomme Phượng Hoàng Trung Đô ; il l'entoure de remparts, y installe des magasins et la fait garder par des troupes d'élite.

Résumé de la demande de secours de Pigneau de Béhaine à la France

Pendant que l'empereur Quang Trung écrasait les Qing, Pigneau de Béhaine se préparait à ramener le prince Cảnh de Pondichéry au Viêt Nam. Mais sa démarche avait commencé bien avant ; on peut la résumer ainsi.

En août 1783 (7ᵉ mois de l'année Quý Mão), Nguyễn Ánh, traqué par Nguyễn Huệ et réduit à la dernière extrémité, apprend que Pigneau de Béhaine se trouve à Chân Bôn (Chantabun, au Siam) ; il l'envoie chercher et lui confie le prince Cảnh, trois ans, pour qu'il aille demander du secours en France44. C'est ce qu'écrit le Thực lục, mais sans doute Ánh ne songeait-il alors qu'à sauver son fils, et pas encore à demander du secours. L'évêque resta d'ailleurs dans la région toute l'année 1784. Ce n'est qu'après l'anéantissement des Siamois par Nguyễn Huệ, en janvier-février 1785, quand Nguyễn Ánh, lourdement battu, n'eut plus que dix serviteurs, qu'il pressa d'urgence Phạm Văn Nhơn, Nguyễn Văn Liêm et Pigneau de Béhaine d'emmener le prince Cảnh (cinq ans) en Occident. Fin février 1785, Pigneau de Béhaine et le prince Cảnh arrivent à Pondichéry (Inde) ; l'évêque tergiverse, se demande s'il doit rentrer en France. C'est pourquoi il ne conduit le prince Cảnh (six ans) en France qu'en juillet 1786, plus d'un an après. Phạm Văn Nhơn, Nguyễn Văn Liêm et Hồ Văn Nghị, pour une raison ou une autre, ne les accompagnent pas et retournent à Bangkok.

En France, le 28 novembre 1787, Pigneau de Béhaine signe avec de Montmorin, ministre des Affaires étrangères, le traité d'alliance de Versailles. Sitôt le traité signé, Louis XVI change d'avis et donne à de Conway, gouverneur français de Pondichéry, un ordre particulier : n'attaquer que si la victoire est aisée, sinon renoncer.

Le 18 mai 1788, Pigneau de Béhaine et le prince Cảnh reviennent de France à Pondichéry. Ils s'y heurtent à l'opposition résolue de Conway, qui ne veut pas engager de troupes. Après une année de tiraillements à Pondichéry entre de Conway et Pigneau de Béhaine, l'évêque revient à Gia Định en juillet 1789, les mains vides, avec le prince Cảnh, neuf ans. Le roi Nguyễn envoie Tôn Thất Hội à leur rencontre avec des navires à la passe de Cần Giờ ; il avait alors reconquis la plus grande partie du Sud. Pendant tout le temps où son fils fut confié à Pigneau de Béhaine, le roi écrivit maintes lettres à la Société des Missions étrangères de Macao pour en avoir des nouvelles, mais n'en reçut presque aucune.

En France, le 14 juillet 1789, les révolutionnaires prennent la Bastille. Les royalistes, et parmi eux la Société des Missions étrangères, doivent passer en Angleterre.

Nguyễn Ánh pacifie le Sud

À la fin de 1788, Nguyễn Ánh a repris Saigon et la plus grande partie du territoire de Gia Định, mais Phạm Văn Tham tient encore à Vĩnh Long et An Giang. Le roi envoie Lê Văn Quân, Tôn Thất Hội, Võ Tánh et Nguyễn Văn Trương l'attaquer ensemble à Hổ Châu [An Giang]. Phạm Văn Tham se replie sur Ba Xắc [Ba Thắc, An Giang] et, réduit aux abois, doit se rendre : tout le Sud passe aux mains de Nguyễn Ánh.

En avril 1789 (3ᵉ mois lunaire), on élève les deux citadelles de Cá Giốc [Giốc Ngư] et de Vàm Cỏ [Thảo Câu], deux points essentiels, la gorge de Saigon ; Nguyễn Văn Thành en reçoit la garde. Le roi attache la plus grande importance à la garde du Thần Sách (génie et artillerie) : il charge Tôn Thất Huyên de commander les escouades de la garde d'avant du Thần Sách de l'armée du centre ; Tôn Thất Chương, celles d'arrière ; Phạm Văn Nhơn, celles de gauche ; Tô Văn Đoài, celles de droite. En juillet 1789 (5ᵉ mois intercalaire), le roi délibère d'attaquer les Tây Sơn. Mais, apprenant que Quang Trung a fait construire de nombreux bâtiments de guerre au Thuận Hoá et se prépare à descendre vers le Sud, il y renonce.

On institue la charge d'inspecteur des rizières (chargé de l'agriculture) : douze membres de l'Académie Hàn Lâm (Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định…) sont chargés de développer les cultures et de défricher les terres incultes des quatre places de Phiên Trấn (Gia Định), Trấn Biên (Biên Hoà), Vĩnh Trấn (Vĩnh Long) et Trấn Định (Định Tường), d'encourager les paysans à cultiver, ceux qui n'aiment pas la terre entrant dans les milices de préfecture. On fonde une école militaire, on choisit dans les rangs les hommes capables de combattre et on les entraîne pour en faire des troupes d'élite.

En août-septembre 1789 (7ᵉ mois lunaire), le général rallié Phạm Văn Tham, convaincu d'avoir correspondu avec Quang Trung pour reprendre le Sud, est mis à mort. En septembre-octobre 1789 (8ᵉ mois lunaire), on fait construire plus de quarante grands bâtiments de guerre et plus de cent navires de haute mer. Remaniement du cabinet : création d'un ministère des Rites, confié à Nguyễn Thái Nguyên ; Nguyễn Bảo Trí passe aux Fonctionnaires, Nguyễn Đô aux Finances. En novembre-décembre 1789 (10ᵉ mois lunaire), grande revue des troupes de toutes les places au Champ de manœuvres (faubourg de Saigon). On désigne les généraux qui commanderont les corps, les places, les divisions… de toute l'armée. On ordonne à la place de Trấn Biên d'acheter chaque année cent mille livres de sucre, pour l'avoir en réserve et l'échanger aux Occidentaux contre des armes. La flotte est réorganisée.

Le 22 avril 1790 (jour Kỷ Sửu, 9/3 Canh Tuất), on élève la citadelle de terre de Gia Định, sous la responsabilité de Tôn Thất Hội et de Trần Văn Học45. En mai-juin 1790 (4ᵉ mois lunaire), Lê Văn Quân préside la délibération sur la sortie des troupes ; Nguyễn Văn Thành veut l'en empêcher, sans succès. Le roi Nguyễn nomme Lê Văn Quân commandant en chef, Võ Tánh et Nguyễn Văn Thành à l'avant-garde ; ils prennent le Bình Thuận. Lê Văn Quân marche sur Diên Khánh, subit une lourde défaite et doit se replier sur la citadelle de Hưng Phúc. Le roi rentre à Gia Định.

En juin 1790, quelques soldats français entrent au service et reçoivent la charge de cai đội. Deux ans plus tard, beaucoup s'en vont. Chaigneau et Vannier resteront jusqu'au début du règne de Minh Mạng.

En novembre 1790 (10ᵉ mois lunaire), on commence à établir des colonies agricoles, en fournissant buffles, bœufs, instruments et semences aux paysans qui défrichent. On institue un service de médecine impériale. On construit un magasin à poudre. En décembre 1790 (11ᵉ mois lunaire), le cai cơ Võ Di Nguy est chargé de faire construire un grand bâtiment de guerre et quinze navires de haute mer. En janvier 1791 (12ᵉ mois de l'année Canh Tuất), on répare la citadelle de terre de Gia Định. Trần Vũ Khách est envoyé à Giang Lưu Ba (Jakarta, capitale de l'Indonésie) acheter des armes. On établit un arsenal maritime, de la rive de la rivière Tân Bình (rivière de Saigon) à celle de la rivière Bình Trị (rivière de Thị Nghè), sur plus de trois lieues : navires de haute mer, bâtiments de guerre (de la forme des navires marchands, sans rouf et plus petits), thuyền ô (peints en noir), thuyền son (peints en rouge), thuyền lê (ciselés et peints à la proue comme à la poupe) y mouillent tous. En février 1791 (1ᵉʳ mois de l'année Tân Hợi), on fixe la règle d'une revue annuelle des troupes.

Depuis sa défaite, Lê Văn Quân se disait malade ; le roi l'a fait appeler, il n'est pas venu ; les mandarins de la cour l'ont condamné. Il se donne la mort.

Les préparatifs de guerre

En mars 1791 (2ᵉ mois lunaire), à l'occasion de la venue d'un marchand portugais nommé Chu Di Nô Nhi, Nguyễn Ánh écrit au roi de Portugal pour acheter des armes (dix mille fusils, deux mille pièces de fonte de cent livres chacune, deux mille boulets). Les espions vont et viennent sans cesse entre le Nord et le Sud, si bien que rien de ce qui touche aux Tây Sơn n'est ignoré.

Le 25 mai 1791 (23/4 Tân Hợi) naît le prince Đởm (Minh Mạng), fils de la deuxième épouse, née Trần, fille de Trần Hưng Đạt, tham tri du ministère des Rites. Đặng Đức Siêu, Nguyễn Văn Trương… seront ses précepteurs.

Le roi fait construire plus de cent bâtiments de guerre. En novembre 1791 (10ᵉ mois lunaire), il élève le temple de Hiển Trung, en l'honneur des serviteurs méritants qui l'ont suivi depuis Bangkok. En l'année Tân Hợi (1791, mois inconnu), il envoie secrètement prier Đặng Đức Siêu, ancien serviteur des seigneurs Nguyễn, de ne pas se mettre au service des Tây Sơn. Siêu se glisse à Gia Định, lui présente un plan de campagne contre les Tây Sơn et devient son conseiller, toujours à ses côtés. Toutes les campagnes qui suivront auront pour une large part Đặng Đức Siêu pour inspirateur.

En février 1792 (1ᵉʳ mois de l'année Nhâm Tý), on met en chantier cinq navires d'escadre : Hoàng Long, Xích Nhạn, Thanh Tước, Bạch Yến et Huyền Hạc. Nguyễn Ánh commence à user de la tactique de la mousson : chaque année, quand souffle le vent du sud, la flotte sort au vent portant ; le vent tombé, elle rentre. Il fait élever la citadelle de Mỹ Tho, dont les angles dessinent une fleur de prunier, sur un pourtour de 499 trượng.

En avril-mai 1792 (3ᵉ mois lunaire), le roi de Siam écrit qu'il veut « s'allier » contre Quang Trung — car Quang Trung avait écrasé les Siamois à Vientiane. Nguyễn Ánh apprend que Nguyễn Huệ a préparé deux ou trois cent mille hommes, marins et fantassins, pour attaquer Gia Định : l'infanterie de Quang Trung passerait par le Laos, prendrait Phnom Penh et arriverait derrière Saigon ; la flotte passerait par Côn Lôn, prendrait Hà Tiên, puis, par Long Xuyên et Kiên Giang, attaquerait Saigon de front. En mai-juin 1792 (4ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh organise sa défense.

En juin 1792, Quang Trung attaque le Laos avec trente mille hommes, descend au Cambodge, puis se retire46. Au milieu de cette situation brûlante, les soldats français entrés au service depuis 1790 se préparent à s'en aller. En juin 1792, la plupart des Français partent ou sont chassés pour indiscipline. Pigneau de Béhaine lui-même demande à rentrer47.

En juin-juillet 1792 (5ᵉ mois lunaire), Nguyễn Huệ s'allie à quarante jonques des Tề Ngôi (pirates chinois) et attaque les régions de Bình Khang et de Bình Thuận.

En juillet-août 1792 (6ᵉ mois lunaire), le cai đội Ôlivi (Olivier de Puymanel) est élevé à la charge de vệ uý de la garde d'arrière du Thần Sách.

La bataille de Thị Nại, 1792

Dans cette situation tendue, les espions préviennent Nguyễn Ánh que Nguyễn Nhạc a fait construire de nombreux bâtiments de guerre, mouillés à la passe de Thị Nại, et qu'il se prépare à marcher sur Gia Định. Nguyễn Ánh décide alors de frapper le premier : il ordonne aux troupes des places d'avant-garde et de Chấn Võ de préparer vivres et armes pour la campagne. Il fixe le jour de l'essai en mer de ses bâtiments (navires de grande escadre et thuyền ô, cent vingt-huit en tout). Il laisse Tôn Thất Huy, Võ Tánh et Tống Phước Đạm garder Saigon. Sachant Thị Nại sans défense, Nguyễn Ánh sort par la passe de Cần Giờ et rencontre un fort vent du sud. Les généraux qui l'accompagnent sont Nguyễn Văn Thành, commandant la place d'avant-garde, Phạm Văn Nhơn, de l'aile gauche, et Nguyễn Văn Trương, contrôleur de l'armée du centre, qui escorte le roi ; ils poussent droit sur Thị Nại. Le roi lance ses troupes d'élite mettre le feu au camp naval des Tây Sơn. Nguyễn Nhạc était à la chasse.

Nguyễn Văn Trương et Nguyễn Văn Thành, montés sur les navires Long [Long Phi] et Phụng [Phượng Phi], frappent droit devant. Le đô đốc Thành s'enfuit. Les Nguyễn s'emparent de cinq grands navires, de trente navires de haute mer, de quarante bâtiments d'escorte et de trois jonques des Tề Ngôi. Cette campagne ne dure que dix jours : c'est la première grande victoire de Nguyễn Ánh depuis son retour à Gia Định, et elle met Quang Trung en fureur.

Le 27 août 1792, Quang Trung fait proclamer un manifeste où il blâme cette défaite, adressé aux mandarins, aux soldats et au peuple des deux régions de Quảng Ngãi et de Quy Nhơn, et ordonne de raser Gia Định. Il n'a pas le temps de faire mouvement : Quang Trung meurt le 16 septembre 1792. Quang Toản, neuf ans48, monte sur le trône sous le nom de Cảnh Thịnh. Son oncle maternel, le thái sư Bùi Đắc Tuyên, exerce la régence.

En France, le roi Louis XVI et la reine Marie-Antoinette montent à l'échafaud. La France entre dans la Terreur. On estime à cent mille le nombre des victimes, dont environ dix-sept mille guillotinées.

Nguyễn Ánh attaque Quy Nhơn une première fois, 1793

Après la mort de Nguyễn Huệ, apprenant que la cour de Quang Toản et Nguyễn Nhạc se défient l'un de l'autre, Nguyễn Ánh décide d'attaquer Quy Nhơn.

En février-mars 1793 (1ᵉʳ mois de l'année Quý Sửu), Nguyễn Ánh fait mettre en chantier des navires de grande escadre : Long Ngự, Long Thượng, Long Hưng, Long Phi, Bằng Phi, Phượng Phi, Hồng Phi, Loan Phi, Ưng Phi (le Phượng Phi et le Bằng Phi existaient depuis 1785 : sans doute ne fait-on que les réparer). En mars-avril 1793 (2ᵉ mois lunaire), Phạm Văn Nhơn est nommé lieutenant général de l'aile gauche et intendant des affaires maritimes. En avril-mai 1793 (3ᵉ mois lunaire), le prince Cảnh (treize ans) est institué prince héritier. On élève la maison du Thái Học. On institue un précepteur du prince héritier [Pigneau de Béhaine], deux lecteurs du prince héritier [Trịnh Hoài Đức et Lê Quang Định], huit répétiteurs de l'Académie Hàn Lâm et six du Collège des fils de la nation.

En mai-juin 1793 (4ᵉ mois lunaire), le roi mène sa grande armée sur Quy Nhơn, laissant le prince héritier garder Gia Định avec le lieutenant général de l'aile gauche Phạm Văn Nhơn et le contrôleur de l'armée du centre Tống Phước Đạm. Tôn Thất Hội commande l'infanterie, avec sous ses ordres Nguyễn Huỳnh Đức et Nguyễn Văn Thành, et marche sur Phan Rí. Nguyễn Văn Chấn, cai cơ de la place de Thuận Thành, et Nguyễn Văn Hào, avec le chưởng cơ de la route de Ba Phủ, Cổ, et le contrôleur Cường, doivent conduire les troupes man (montagnards) par voie de terre contre Phan Rang.

Nguyễn Ánh sort par la passe de Cần Giờ. Nguyễn Văn Trương et Võ Di Nguy tiennent l'avant-garde, Võ Tánh escorte le roi. Phan Thiên Phúc, du ministère des Finances, et le tham tri Nguyễn Đức Chí veillent sur les navires de vivres. En juin-juillet (5ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh arrive à Phan Rang et lance Nguyễn Kế Nhuận sur le bảo de Mai Nương (le bảo est un fort de terre, fort solide, que les Tây Sơn savaient élever très vite) ; les troupes Tây Sơn s'enfuient. Nguyễn Ánh gagne Nha Trang et envoie Vũ Văn Đắc et Nguyễn Văn Lượng contre le bảo de Hoa Bông ; les Tây Sơn s'enfuient et la préfecture de Diên Khánh est prise. Nguyễn Ánh campe dans l'anse de Hòn Khói. Võ Tánh prend la préfecture de Bình Khang [Khánh Hoà]. L'infanterie de Tôn Thất Hội enlève le bảo de Phan Rí et prend le Bình Thuận.

Les navires de Nguyễn Ánh arrivent à la passe de Xuân Đài ; Võ Tánh, envoyé contre le bảo de La Thai [La Hai], met en fuite Phạm Văn Điềm et prend le Phú Yên. Nguyễn Ánh pousse jusqu'à la passe de Thị Nại, où Võ Tánh enlève les bảo du marché de Thị Nại. En juillet-août (6ᵉ mois lunaire), Võ Tánh l'emporte au pont de Tân Hội et attaque dans la plaine de Bình Thịnh. Nguyễn Nhạc envoie son fils Nguyễn Bảo avec des troupes d'élite et des éléphants mâles au-devant. L'infanterie de Tôn Thất Hội arrive au même moment. Nguyễn Bảo dresse une ligne continue de camps du Thổ Sơn à l'Úc Sơn pour lui résister. Nguyễn Ánh recommande à Tôn Thất Hội de feindre l'attaque depuis la butte de Phú Quý, puis, la nuit venue, franchit en silence le Kỳ Sơn avec Nguyễn Văn Thành et rejoint Võ Tánh pour frapper à revers. Nguyễn Bảo, surpris, voit ses hommes et ses éléphants se débander. Nguyễn Ánh envoie Vũ Văn Lượng contre le bảo de l'Úc Sơn et fait incendier le camp. Lê Văn Duyệt fond de la montagne : les Tây Sơn sont écrasés. Nguyễn Bảo et Đào Văn Hổ doivent se replier sur la citadelle de Quy Nhơn. Nguyễn Nhạc charge le đô đốc Đẩu de tenir le bảo de Khố Sơn, au mont Càn Dương, où est sa nouvelle résidence, avec quatre mille hommes d'élite. Nguyễn Ánh conduit lui-même sa garde à l'assaut, sans pouvoir avancer ; il envoie alors Nguyễn Đức Xuyên haranguer les défenseurs au pied du rempart, les soldats l'écoutent et cessent le feu, et, Trần Công Hiến ayant fomenté du dedans une émeute, les Nguyễn enlèvent enfin Khố Sơn. Nguyễn Ánh réunit les corps de Tôn Thất Hội, Võ Tánh, Nguyễn Huỳnh Đức et Nguyễn Văn Thành pour investir la citadelle de Quy Nhơn et fait donner les « canons à affût » (les canons des Occidentaux, montés sur roues) ; il reste dix mille hommes dans la place ; Nguyễn Nhạc tient bon, on ne peut la réduire.

En septembre 1793 (8ᵉ mois lunaire), Nguyễn Nhạc appelle Phú Xuân à son secours ; la cour de Cảnh Thịnh (le pouvoir aux mains de Bùi Đắc Tuyên, Quang Toản n'ayant que dix ans) envoie une grande armée sous le thái uý Nguyễn Văn Hưng, l'écuyer Nguyễn Văn Huấn, le grand tư lệ Lê Trung et le grand tư mã Ngô Văn Sở : dix-sept mille fantassins, quatre-vingts éléphants, plus le đô đốc Hổ et le chưởng cơ Thiêm avec plus de trente bâtiments de guerre. Jugeant qu'il ne pourra tenir, Nguyễn Ánh doit ramener ses troupes à Diên Khánh.

Nguyễn Ánh élève la citadelle de Diên Khánh, position avancée

En octobre 1793 (9ᵉ mois lunaire), le Thực lục note : « Le char impérial rentra à Diên Khánh. Trouvant que la citadelle de terre de Hoa Bông occupait une bonne position, également commode pour l'attaque et pour la défense, il fit lever des troupes et requérir trois mille habitants du Bình Thuận et mille du Thuận Thành ; la construction dura tout un mois et la citadelle fut achevée : on l'appela Diên Khánh (aujourd'hui chef-lieu du Khánh Hoà). Ses murs avaient un trượng de haut, son pourtour plus de cinq cent dix trượng*, avec six portes — une à l'est, une au sud, deux à l'ouest, deux au nord —, une tour au-dessus de chaque porte et un tertre de terre à chacun des quatre angles. »*49

Les deux hommes qui l'élevèrent directement sont nommés dans le Liệt truyện : Tôn Thất Hội et Vũ Viết Bảo.

De Tôn Thất Hội, le Liệt truyện dit : « [Tôn Thất] Hội, avec les autres corps, réunit ses troupes et forma le siège [de Quy Nhơn]; l'ennemi ayant reçu du secours du dehors, il leva le siège et s'en revint élever Diên Khánh. »50

De Vũ Viết Bảo, le Liệt truyện dit : « À l'été de l'année Quý Sửu [1793, Vũ Viết Bảo] suivit l'expédition de Quy Nhơn ; au retour, il éleva la citadelle de Diên Khánh (…) La quatrième année [de Gia Long, Bảo] conduisit ses troupes, avec les autres corps, à la construction de la capitale [Huế]. »51 Diên Khánh sera le théâtre d'assauts terribles lorsque Trần Quang Diệu viendra l'assiéger. La valeur de sa position et sa solidité vaudront à Olivier de Puymanel de s'en voir « reconnaître » le mérite du côté français.

À Quy Nhơn, après la retraite de Nguyễn Ánh, les généraux Nguyễn Văn Hưng et Nguyễn Văn Huấn pressent durement Nguyễn Nhạc. L'empereur Thái Đức en meurt de dépit, vers septembre-octobre 179352. La cour de Cảnh Thịnh donne à Nguyễn Bảo, fils de Nguyễn Nhạc, le titre de duc Hiếu, avec les revenus d'un district : Nguyễn Bảo en conçoit de la rancœur. Lê Trung et Nguyễn Văn Huấn reçoivent la garde de la citadelle de Quy Nhơn.

En novembre 1793 (10ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh rentre à Gia Định, laissant Nguyễn Văn Thành à Diên Khánh. La garde du Thần Sách devient l'armée du Thần Sách, c'est-à-dire qu'on l'agrandit. En décembre 1793, le cai đội Quàng Nói Vè et le chef d'escouade Pa Đơ Chê (tous deux Occidentaux) sont envoyés à la ville de Cô Á [Goa, Inde] et au pays de Mã La Kha [Malacca] chercher à acheter des armes.

Nguyễn Ánh aimait bâtir ; il apprit seul, et il avait auprès de lui des architectes comme Tôn Thất Hội, Trần Văn Học, Vũ Viết Bảo…, d'excellents constructeurs de navires comme Đỗ Thanh Nhơn, Võ Di Nguy…, et surtout, à partir de 1793 (mois inconnu), un spécialiste de plus : Trần Văn Thái, cai bạ et ministre des Travaux des Tây Sơn, passé à son service. Trần Văn Thái excellait dans la construction navale ; à l'automne de l'année Bính Thìn (1796), il commande avec Võ Di Nguy l'ensemble des chantiers de la flotte : « pour tout ce qui touchait aux méthodes de construction des navires, tout venait de la main de Thái. » Trần Văn Thái eut la charge du ministère des Travaux, dont il prit en la 8ᵉ année de Gia Long (1809) le titre plein de ministre, et commanda la flotte jusqu'à sa mort (1809)53.

En décembre 1793, Nguyễn Ánh rappelle Nguyễn Văn Thành à Gia Định. Selon l'usage des seigneurs Nguyễn, le roi fait apprendre à son fils à gouverner et à garder une place : il envoie donc le prince héritier Cảnh (treize ans) tenir Diên Khánh, la position avancée face aux Tây Sơn. Il fait escorter le prince par ses précepteurs — Pigneau de Béhaine, Trịnh Hoài Đức, Ngô Tòng Châu — et par les généraux Phạm Văn Nhơn, Tống Phước Đạm, Mạc Văn Tô et Nguyễn Đức Thành ; en février 1794, le chưởng dinh de l'aile droite Nguyễn Huỳnh Đức demande à rester lui aussi à Diên Khánh. Nguyễn Ánh fait construire d'autres bâtiments de guerre et fondre d'autres armes, élève le cai đội Nguyễn Văn Khiêm au rang de second vệ uý de la garde d'escorte de l'armée du Thần Sách et l'envoie à Diên Khánh servir le prince héritier. Le prince Cảnh se trouvait ainsi à Diên Khánh avec tout l'état-major de l'armée et ses maîtres.

III. L'affrontement entre Nguyễn Ánh et Trần Quang Diệu

Trần Quang Diệu assiège la citadelle de Diên Khánh

La citadelle de Diên Khánh sera le théâtre de combats acharnés entre les deux camps.

En avril 1794 (3ᵉ mois lunaire), la cour de Cảnh Thịnh envoie le thái uý Nguyễn Văn Hưng et le commandant général Trần Quang Diệu avec la flotte et l'infanterie sur Quy Nhơn. À cette nouvelle, Nguyễn Ánh ordonne au prince héritier de se tenir prêt. En mai 1794 (4ᵉ mois lunaire), Trần Quang Diệu entre avec sa flotte dans la passe de Nha Trang, tandis que l'infanterie de Nguyễn Văn Hưng arrive au Bình Khang : les deux corps se rejoignent et investissent Diên Khánh sur trois faces. Le canon de la place tire comme pluie, les Tây Sơn ont énormément de blessés, mais la citadelle est trop solide, on ne peut y pénétrer.

Nguyễn Ánh conduit en personne sa flotte au secours de la place : Tôn Thất Hội à l'avant-garde, Võ Tánh à l'arrière, Võ Di Nguy escortant le roi. Trần Đức Khoan, Nguyễn Văn Mỹ et Nguyễn Kỳ Kế veillent aux vivres. Apprenant l'arrivée de la grande armée de Nguyễn Ánh, Trần Quang Diệu se replie sur Quy Nhơn et Nguyễn Văn Hưng sur le Phú Yên.

En juin 1794 (5ᵉ mois lunaire), les troupes des Nguyễn reprennent plusieurs places et plusieurs territoires : Tiêu Cơ, Mai Nương (Phan Rang), le Phú Yên. En juillet 1794 (6ᵉ mois lunaire), le roi envoie encore le vệ uý Phan Văn Triệu, Ôlivi (Olivier de Puymanel), Trần Văn Tín, Lê Văn Duyệt, Cao Văn Lý… avec leurs troupes renforcer le prince héritier à Diên Khánh. Jugeant néanmoins qu'il ne peut encore battre la flotte des Tây Sơn, Nguyễn Ánh ordonne à Tôn Thất Hội et à Võ Tánh de ramener tous les bâtiments au mouillage de la passe de Xuân Đài. En juillet-août 1794 (7ᵉ mois lunaire), le roi ramène lui aussi ses troupes à Diên Khánh et fait réparer et relever la citadelle. En août-septembre 1794 (8ᵉ mois lunaire), il renvoie le prince héritier à Gia Định. En septembre-octobre 1794 (9ᵉ mois lunaire), il y rentre à son tour, laissant Võ Tánh garder Diên Khánh. Les troupes Tây Sơn, sous le commandement de Trần Quang Diệu, tiendront encore tête aux Nguyễn pendant sept ans.

Trần Quang Diệu assiège Diên Khánh une deuxième fois

En octobre-novembre 1794 (10ᵉ mois lunaire), Trần Quang Diệu et Lê Trung attaquent le Phú Yên avec la flotte et l'infanterie. Nguyễn Long et Võ Văn Lượng se replient sur le Bình Khang. Võ Tánh prend la garde des deux fronts. En novembre-décembre 1794 (11ᵉ mois lunaire), le roi récompense Võ Tánh et ses soldats et fait réparer la muraille extérieure sur les quatre faces de la citadelle de Gia Định. Le contrôleur de l'armée du centre Tống Phước Đạm meurt ; il avait grandement contribué, en 1793, à faire garder Diên Khánh par le prince héritier Cảnh. Le roi institue la charge de commissaire aux citadelles (chargé de la défense de la capitale).

Les Tây Sơn attaquent le Bình Khang. Nguyễn Ánh, comprenant que le but est Diên Khánh, recommande à Võ Tánh de se garder, envoie Nguyễn Văn Tánh du Bình Thuận renforcer Diên Khánh, puis charge Nguyễn Huỳnh Đức de conduire l'infanterie sur Phan Rang, avec Nguyễn Văn Thành pour second.

Trần Quang Diệu attaque Diên Khánh. Lê Trung attaque Du Lai et coupe la route par où les renforts des Nguyễn viendraient du Bình Thuận. En janvier-février 1795 (12ᵉ mois de l'année Giáp Dần), Trần Quang Diệu coupe l'eau qui alimente la citadelle de Diên Khánh et lance ses hommes en rampant jusqu'au pied du mur pour l'escalader ; le canon en tue un très grand nombre ; il fait alors élever de hauts retranchements tout autour de la place. Võ Tánh tient bon. Diệu presse l'assaut. Dans la place, le sel manque ; officiers et soldats souffrent beaucoup. Nguyễn Ánh écrit à Tánh de tenir coûte que coûte, en attendant qu'il ait rassemblé ses navires pour marcher à son secours. Il fait camper Tôn Thất Hội à Bà Rịa pour y commander tous les corps.

Lê Trung attaque Phan Rí. Nguyễn Huỳnh Đức se replie sur Phố Hài (district de Tuy Lý, Bình Thuận). Nguyễn Ánh lui ordonne de retourner tenir Ma Li (district de Yên Phước, Bình Thuận), Nguyễn Văn Thành et ses troupes devant rester à Phố Hài pour résister à l'ennemi.

En février-mars 1795 (1ᵉʳ mois de l'année Ất Mão), Nguyễn Ánh envoie Đặng Trần Thường, conseiller aux affaires militaires, rejoindre à Bà Rịa le général en chef de l'avant-garde Tôn Thất Hội pour arrêter un plan de campagne. Le roi charge Tôn Thất Hội de conduire mille hommes, avec des armes et des munitions, à Phố Hài et à Phan Thiết, de s'y joindre aux corps d'avant-garde et de barrer la route à l'ennemi. Lê Trung attaque Phố Hài. Nguyễn Văn Thành s'enfuit à Bà Rịa. Nguyễn Ánh, à cette nouvelle, envoie aussitôt le commissaire aux citadelles Tô Văn Đoài ramener Nguyễn Huỳnh Đức et Nguyễn Văn Thành à Gia Định, leur ôte tout commandement et remet leurs troupes à Tôn Thất Hội pour tenir Ma Li. Puis il fait passer à Võ Tánh cet ordre secret : « Attends que la flotte soit arrivée à Cù Huân [près du district de Vĩnh Xương, Khánh Hoà] et tombe alors à l'improviste sur eux : une seule bataille peut suffire. »

En mars-avril 1795 (2ᵉ mois lunaire), le roi envoie le vệ uý de la garde d'arrière de l'armée du Thần Sách, Ôlivi (Olivier), acheter des armes au Hồng Mao (Inde). Il laisse le prince héritier garder Gia Định54. Nguyễn Ánh arrête son plan pour dégager Diên Khánh : Nguyễn Văn Trương commandera les flottes de l'avant, de l'arrière et du centre ; Tôn Thất Hội, l'infanterie, marchera sur Phan Thiết ; Trương Phước Luật conduira les flottes des gardes contre le magasin de Phan Rang pour en enlever le riz. La flotte Tây Sơn arrivant de Vũng Diên, Tống Viết Phước la met en pièces, tranche la tête au đô đốc Nguyễn Văn Sĩ et est élevé au rang de chưởng cơ.

En avril-mai 1795 (3ᵉ mois lunaire), le roi pardonne à Nguyễn Huỳnh Đức et à Nguyễn Văn Thành et les rétablit dans leurs charges : Đức servira sous Tôn Thất Hội, Thành escortera le roi. Le roi Nguyễn sort par la passe de Cần Giờ, Tôn Thất Chương et Trương Phước Luật à l'avant-garde ; à Cam Ranh, les Tây Sơn s'enfuient. Le roi arrive à la passe de Cù Huân. Trần Quang Diệu, Lê Văn Lợi, Nguyễn Văn Giáp, Nguyễn Văn Thận et Trần Viết Kết assiègent toujours Diên Khánh. Le roi fait débarquer Nguyễn Văn Thành et Lê Văn Duyệt, qui établissent un camp et tirent le canon pour se faire connaître de la place. Le gros de l'armée pousse jusqu'à Chử Châu (Phú Yên) ; là, ayant examiné la situation, le roi détache des troupes pour couper la retraite aux Tây Sơn, puis revient par l'anse de Hòn Khói et envoie Nguyễn Văn Đắc contre le bảo de Lập Trường : Đắc tue le đô đốc Gia et Tiến, du ministère de la Guerre, et prend le Bình Khang. Văn Đắc est fait chưởng cơ. Nguyễn Ánh revient camper à Cù Huân.

Trần Quang Diệu multiplie les camps au Khố Sơn pour résister. Mais les vivres commencent à manquer à Lê Trung, qui en avise Trần Quang Diệu et veut se replier sur Phan Rang ; Nguyễn Ánh intercepte la lettre et dépêche aussitôt Nguyễn Văn Đắc et Nguyễn Công Thái franchir en secret la rivière de Phan Rang et y établir un camp pour lui barrer la route. Nguyễn Văn Đắc marche sur le magasin à vivres de Mai Nương ; les Tây Sơn arrivent avec leurs troupes et leurs éléphants, et les Nguyễn doivent se replier sur Ba Ngòi. Tôn Thất Hội, campé sur la rivière Luỹ (Bình Thuận), se bat contre Lê Trung et l'emporte. Lê Trung doit se replier sur la rivière Cạn (Bình Thuận). Nguyễn Ánh concentre ses troupes pour dégager Diên Khánh. En juin-juillet 1795 (5ᵉ mois lunaire), Võ Tánh ouvre de nuit les portes de la place et fait une sortie : il incendie le camp de Lê Văn Lợi, qui avait établi des bảo du mont Sĩ Lâm au pont de Hoa Bông.

Troubles à Phú Xuân : Trần Quang Diệu ramène ses troupes

À la cour des Tây Sơn, Quang Toản était encore enfant et tout le pouvoir aux mains du thái sư Bùi Đắc Tuyên. Đắc Tuyên envoie Ngô Văn Sở gouverner la citadelle du Nord à la place de Võ Văn Dũng. Võ Văn Dũng, revenant du Nord, rencontre Trần Văn Kỷ (autrefois conseiller de Quang Trung, que Tuyên avait relégué au relais de Mỹ Xuyên), qui lui dénonce l'usurpation de Tuyên. Rentré à Phú Xuân, Dũng complote avec Nguyễn Văn Hưng et Nguyễn Văn Huấn, fait mettre à mort Bùi Đắc Tuyên, puis fait revenir son fils Đắc Thuận, de Quy Nhơn, et Ngô Văn Sở, du Nord, et les fait tuer tous deux. Trần Văn Kỷ redevient régent.

En août-septembre 1795 (7ᵉ mois lunaire), Trần Quang Diệu tient le Khố Sơn, dont les retranchements sont trop solides pour être forcés. Les troupes des Nguyễn se font guider par un chemin de traverse par Nguyễn Danh Nho, une sentinelle Tây Sơn passée à eux ; elles montent en rampant de nuit, surprennent l'ennemi, mettent le feu et emportent coup sur coup douze forts de terre des Tây Sơn. Nguyễn Ánh marche sur Chử Châu (Phú Yên), Trần Quang Diệu ramène ses troupes à Quy Nhơn, et Nguyễn Ánh peut enfin entrer dans la citadelle de Diên Khánh.

Trần Quang Diệu (dont la femme, Bùi Thị Xuân, était une nièce de Bùi Đắc Tuyên), apprenant les troubles de la cour, ramène ses troupes à Phú Xuân pour « demander compte » du massacre des dignitaires. Quang Toản doit s'entremettre : il fait Trần Quang Diệu thiếu phó, Nguyễn Văn Huấn thiếu bảo, Võ Văn Dũng tư đồ et Nguyễn Văn Danh tư mã — les quatre colonnes de la cour.

En septembre-octobre 1795 (8ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh fait réparer la citadelle de Diên Khánh et y ajouter des magasins. Il y laisse Tôn Thất Hội. En octobre-novembre 1795 (9ᵉ mois lunaire), le roi rentre à Gia Định. En novembre-décembre 1795 (10ᵉ mois lunaire), il donne Phạm Văn Nhơn pour précepteur au prince héritier. Cette décision tient peut-être au mémoire par lequel Trần Đại Luật demandait la tête de Pigneau de Béhaine, « qui tirait vanité d'avoir la garde du prince héritier et se conduisait avec arrogance ». Võ Tánh est fait commissaire royal, général en chef de l'arrière-garde et grand général pacificateur de l'Ouest.

À partir de septembre 1795, le roi Nguyễn tient tout le pays du Bình Khang [Khánh Hoà] vers le sud. Cảnh Thịnh, douze ans, tient du Bình Định vers le nord, sous la régence de Trần Văn Kỷ.

Après Nguyễn Huệ, Nguyễn Ánh ne craignait que Trần Quang Diệu. Or Diệu s'est retiré à Phú Xuân, et les généraux se disputent à la cour de Cảnh Thịnh : les Tây Sơn ne descendent plus vers le Sud, et Nguyễn Ánh a près de deux ans de répit pour réformer son armée et son administration.

En janvier-février 1796 (12ᵉ mois de l'année Ất Mão), il institue les répétiteurs de l'Académie Hàn Lâm. Il fait construire quinze grands bâtiments de guerre, dont le nom commence par Gia55. En avril-mai 1796 (3ᵉ mois de l'année Bính Thìn), il ouvre un concours : deux cent soixante-treize reçus. Réforme militaire. En juillet 1796 (6ᵉ mois lunaire), il rappelle Tôn Thất Hội de Diên Khánh et y envoie Nguyễn Huỳnh Đức et Đặng Trần Thường, avec le lieutenant général de l'aile gauche Võ Văn Lượng. En août 1796 (7ᵉ mois lunaire), il crée cinq places navales de plus. En février 1797 (1ᵉʳ mois de l'année Đinh Tỵ), il renforce l'armée du Thần Sách, y institue la garde Diệu Võ et en donne le commandement à Lê Văn Duyệt comme vệ uý de la garde intérieure.

Le roi charge en outre Hoàng Trung Đồng et La Á Lục de commander chacun une partie des dix-neuf navires đại hiệu portant le nom de Long56, c'est-à-dire les grands vaisseaux, à distinguer des navires Phượng Phi, Long Phi et Bằng Phi, commandés à partir de 1800 par Vannier, Chaigneau et de Forçant, qui étaient des thuyền hiệu. Un tel nombre de grands navires prouve que les trois Français n'étaient pas les seuls à savoir manœuvrer un bâtiment doublé de cuivre à la façon d'Occident : ceux qui les commandaient étaient en grande majorité vietnamiens.

En mars 1797 (2ᵉ mois lunaire), le lieutenant général de l'aile gauche Võ Văn Lượng meurt ; Nguyễn Văn Thành le remplace. Pour renforcer les moyens du prince héritier, alors âgé de dix-sept ans et qui devait vraiment commander, le roi lui donne Nguyễn Văn Thành et Phạm Văn Nhơn pour l'assister.

Nguyễn Ánh attaque Quy Nhơn une deuxième fois, 1797

En mai 1797 (4ᵉ mois de l'année Đinh Tỵ), Nguyễn Ánh attaque Quy Nhơn : le prince héritier Cảnh commande, assisté des généraux Võ Bá Diên, Phạm Văn Nhơn et Nguyễn Công Thái. Nguyễn Kỳ Kế et Nguyễn Văn Phú veillent aux vivres. Tôn Thất Hội garde Gia Định.

Les navires du roi arrivent à la passe de Cù Huân [Khánh Hoà], Nguyễn Huỳnh Đức escortant le roi. Nguyễn Văn Tánh et Nguyễn Văn Lợi restent garder Diên Khánh ; Nguyễn Văn Trương est envoyé avec sa flotte contre le đô đốc Thiêm à Tiên Châu [Phú Yên] et l'emporte, puis contre le đô đốc Tính à Đạm Thuỷ [Bình Định], dont il prend six navires. Võ Tánh et Nguyễn Văn Thành, avec l'infanterie, attaquent le marché de Hội An [Phú Yên] et forcent le fort ; le đô đốc Hiếu se replie sur La Thai [Phú Yên]. Les navires du roi poussent droit sur la passe de Thị Nại, s'y battent contre le tư lệ Lê Trung et lui prennent quantité de bâtiments et de pièces ; Lê Trung doit se replier sur Trà Khúc [Quảng Ngãi]. En mai-juin 1797 (5ᵉ mois lunaire), le roi, jugeant Quy Nhơn trop bien gardée et difficile à réduire, décide de porter cent bâtiments de guerre sur Đà Nẵng.

Le front du Quảng Nam, mai-juin-juillet 1797

La grande armée du roi Nguyễn arrive à Đà Nẵng ; le commandant en chef Tây Sơn Nguyễn Văn Chân replie tous ses bâtiments au fond de la baie, tandis que le thiếu bảo Nguyễn Văn Huấn campe sur les deux rives pour résister. Les deux camps en viennent deux fois aux mains sans se départager. Le roi envoie alors Nguyễn Văn Trương, Nguyễn Văn Thịnh, Trần Văn Tứ et Trần Văn Búa vers Cu Đê [au nord du district de Hoà Vang], jusqu'à la passe de Hải Vân, y établir des camps aux points difficiles. Cảnh Thịnh, alors âgé de quatorze ans, envoie Trần Quang Diệu garder la passe de Eo [passe de Thuận An] et charge le đô đốc Lê Văn An de conduire les troupes du Thuận Hoá au secours du Quảng Nam.

Le roi Nguyễn juge que, les Tây Sơn ayant tout porté sur Đà Nẵng, la place de Chiêm [c'est-à-dire la place du Quảng Nam]57 sera sans défense : il fait entrer le prince héritier dans la passe de Đại Chiêm [Hội An] pour l'enlever, et appelle Võ Tánh du Phú Yên se joindre aux troupes de Cảnh. Le prince héritier prend le marché de Đông An, à Hội An, pousse jusqu'à la place de Chiêm et y répartit des postes pour la garder. Võ Tánh arrive à Đại Chiêm, s'y bat contre le đô đốc Nguyễn Văn Ngũ et les jonques des Tề Ngôi, l'emporte et prend trente bâtiments de guerre.

Sur le front du Bình Khang [Khánh Hoà], en mai-juin 1797, le tư lệ Lê Trung marche sur le bảo de Hội An [Phú Yên]. À cette nouvelle, Nguyễn Ánh ordonne aussitôt à Nguyễn Văn Thành de ramener ses troupes au Bình Khang.

Sur le front du Quảng Nam, en juin-juillet 1797 (6ᵉ mois lunaire), Nguyễn Văn Trương intercepte à la butte de Phú Gia les renforts que Lê Văn An amenait du Thuận Hoá ; An se replie sur Cu Thai. Võ Tánh se bat contre le tiết độ Nguyễn Văn Giáp à Mỹ Khê, guidé par Hồ Văn Định, du ministère de la Guerre, originaire de Mỹ Khê. Le prince héritier Cảnh l'emporte à La Qua [district de Diên Phúc] ; le roi charge secrètement Phạm Văn Nhơn de garder la passe de Đại Chiêm, Võ Bá Diên de camper à Phú Chiêm avec le prince héritier et Nguyễn Công Thái de camper au mont Tam Thai [c'est-à-dire les Montagnes de marbre], en attendant l'ordre d'attaquer par surprise.

Le roi envoie encore le second vệ uý de la garde d'escorte Nguyễn Văn Khiêm (qui secondait le prince héritier devant Đà Nẵng) et le vệ uý de la garde intérieure Ôlivi (Olivier de Puymanel) au poste côtier de Đà Nẵng58 construire des sampans pour une attaque par le feu, puis choisir des hommes déterminés qui iront, montés dessus, incendier les navires des Tây Sơn dans la baie de Đà Nẵng. Le commandant en chef Tây Sơn Nguyễn Văn Chân et le thiếu bảo Nguyễn Văn Huấn s'efforcent de tenir Đà Nẵng tout en appelant Quy Nhơn à l'aide. Le tư lệ Lê Trung, qui est à Trà Khúc, envoie le grand đô đốc Lê Chất et les đô đốc Đoàn Văn Cát, Nguyễn Văn Xuân et Hàn au secours, avec deux mille hommes et quarante éléphants ; on se bat plusieurs fois, les Nguyễn ont l'avantage et tuent nombre d'éléphants ; le đô đốc Hàn périt au combat. Le đô đốc Tây Sơn Lê Văn An attaque le bảo de Trạm Dã [Hoà Vang, Quảng Nam] et est repoussé par Nguyễn Văn Thịnh. Mais les vivres manquent aux troupes des Nguyễn. Nguyễn Ánh fait donc porter du riz de Gia Định à Cù Huân [Khánh Hoà], d'où Trương Phước Luật le distribuera aux différents corps.

En juillet-août 1797 (7ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh lance Nguyễn Văn Thành et Đặng Trần Thường sur le Phú Yên. Thành, craignant de ne pouvoir s'y maintenir, ne veut pas attaquer ; le roi ne l'entend pas ainsi. Nguyễn Ánh fait secrètement proposer à Nguyễn Bảo [fils de Nguyễn Nhạc] que, s'il tue le tư lệ Lê Trung, il aura la vie sauve. Les navires de vivres de Trương Phước Luật, retardés par les vents contraires et arrêtés par les pirates, n'avancent que très lentement. Faute de vivres, Nguyễn Ánh doit ordonner à ses généraux de ramener leurs troupes. Nguyễn Văn Thành et Đặng Trần Thường, qui ont pris les bảo de Hội An et de La Thai au Phú Yên, reçoivent eux aussi l'ordre de les abandonner. Le roi Nguyễn ramène ses troupes à Diên Khánh. Les maladies y font de grands ravages. En septembre-octobre 1797 (8ᵉ mois lunaire), le roi rentre à Gia Định, laissant Nguyễn Văn Thành et Đặng Trần Thường garder Diên Khánh.

La campagne de Quy Nhơn de 1797 est un échec. Les Tây Sơn, malgré les troubles de leur cour, restent forts, grâce à des généraux de valeur comme Trần Quang Diệu et Lê Trung : Nguyễn Ánh ne peut encore l'emporter. Après cinq mois de guerre, la frontière entre les deux camps est ce qu'elle était. Nguyễn Ánh laisse reposer ses troupes deux ans de plus pour remettre son armée en ordre.

Nguyễn Ánh construit des navires, bâtit des citadelles, renforce l'armée du Thần Sách

En décembre 1797-janvier 1798 (11ᵉ mois de l'année Đinh Tỵ), Nguyễn Ánh fait construire cinquante navires de haute mer, cent navires d'escorte et deux cents bâtiments de guerre de plus. On élève les bảo de Kinh Dinh et de Mai Nương au Bình Thuận, sous la direction du lieutenant général Phan Tiến Hoàng. Le chưởng cơ Tống Viết Phước est fait intendant des affaires maritimes. En février-mars 1798 (1ᵉʳ mois de l'année Mậu Ngọ), Du Hải Quan est envoyé à Hạ Châu (Singapour) chercher à acheter des armes. En mars-avril 1798 (2ᵉ mois lunaire), on répare la citadelle de Mỹ Tho, sous la surveillance de Phạm Văn Nhơn. On envoie en outre les escouades de canots de bois de la place principale [Saigon] à Quang Hoá59 chercher et rapporter des planches pour construire de grands bâtiments de guerre et des navires à la façon d'Occident. Le roi va les voir.

En mai-juin 1798 (4ᵉ mois lunaire), Ngô Tòng Châu, du ministère des Rites, et l'ancien ministre des Rites et inspecteur des études Nguyễn Thái Nguyên sont faits précepteurs du prince héritier. Pigneau de Béhaine n'a donc plus, dès lors, la charge de précepteur. Le prince héritier avait grand respect pour Ngô Tòng Châu ; ce lettré, après s'être donné la mort au Bình Định avec Võ Tánh, en 1801, reçut le titre de grand précepteur du prince héritier, avec le rang de duc, et fut honoré au Temple des Générations.

Les Nguyễn étaient forts sur mer, les Tây Sơn sur terre, et surtout par leurs troupes du génie : Trần Quang Diệu pouvait faire élever une série de bảo (forts de terre) très solides en un temps record. Aussi, à partir de juillet-août 1798 (6ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh réorganise-t-il son armée : il élargit notamment l'armée du Thần Sách et met au premier rang la fabrication des bombes, la fonte des canons et la construction des remparts. Le roi institue cinq camps de l'armée du Thần Sách — du centre, d'avant, de gauche, de droite et d'arrière (quatre gardes par camp, environ six cents hommes par garde) — commandés chacun par un commandant en chef et un commandant en second60. Il fait du lieutenant général de l'aile gauche Phạm Văn Nhơn le chưởng cơ contrôleur de l'armée du Thần Sách, à la tête des cinq camps61. Dans les campagnes à venir, ces cinq camps du Thần Sách commandés par Phạm Văn Nhơn joueront un grand rôle dans les victoires de Nguyễn Ánh.

En septembre-octobre 1798 (8ᵉ mois lunaire), Ngô Tòng Châu présente un mémoire sur les méfaits « du Bouddha, de Lao-tseu, de Yang et de Mo (le christianisme) ». Pigneau de Béhaine le prend fort mal. En novembre-décembre 1798 (10ᵉ mois lunaire), le roi rappelle Nguyễn Văn Thành et Đặng Trần Thường de Diên Khánh et envoie le prince héritier (dix-huit ans), à la tête des troupes de l'aile gauche et de la garde d'avant du Thần Sách, tenir Diên Khánh une deuxième fois. Il a pour appui Pigneau de Béhaine et les généraux Tống Viết Phước et Nguyễn Công Thái. Đặng Đức Siêu est fait chef d'état-major de la place du centre.

Nguyễn Bảo demande à se rendre

On l'a dit plus haut : vers juillet-août 1797, pendant la campagne du Quảng Nam, Nguyễn Ánh avait fait proposer à Nguyễn Bảo (fils de Nguyễn Nhạc) de tuer Lê Trung pour se faire un mérite. Quand Nguyễn Ánh rentre à Gia Định, Bảo songe en secret à se soumettre. En 1798 (mois inconnu), Nguyễn Bảo s'empare de Quy Nhơn par surprise et met en fuite Nguyễn Văn Hưng. Maître de Quy Nhơn, il charge les đô đốc Đoàn Văn Cát et Nguyễn Văn Thiệu de garder le marché de Hội An [Phú Yên], puis fait remettre un mémoire pour demander à se rendre. En décembre 1798-janvier 1799 (11ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh fait camper Nguyễn Văn Thành et Đặng Trần Thường sur la rivière Đà Diễn [Phú Yên], afin que Thành puisse soutenir Nguyễn Bảo. Mais, avant que Thành ait pu arriver, Quang Toản avait fait investir Quy Nhơn, prendre Bảo et le mettre à mort, et laissé Lê Văn Thanh y gouverner. Đoàn Văn Các et Nguyễn Văn Thiệu s'enfuirent alors à Diên Khánh se rendre aux Nguyễn.

Dans cette affaire, Quang Toản soupçonne le tư lệ Lê Trung (du parti de Bùi Đắc Tuyên), qui est à Trà Khúc, d'y avoir trempé : il le rappelle au Thuận Hoá et le fait mettre à mort. Puis, écoutant la calomnie, il fait tuer aussi le thiếu bảo Nguyễn Văn Huấn62. Après ce second massacre de serviteurs méritants, la cour des Tây Sơn se disloque pour de bon. En avril 1799 (3ᵉ mois de l'année Kỷ Mùi), quand Nguyễn Ánh attaque Quy Nhơn pour la troisième fois, le grand đô đốc Tây Sơn Lê Chất, gendre de Lê Trung et fameux homme de guerre, passe à Nguyễn Ánh, qui le fait général sous les ordres de Võ Tánh. D'autres généraux Tây Sơn se rendent avec lui : les grands đô đốc Võ Đình Giai et Nguyễn Văn Điểm, les đô đốc Lê Văn Niệm, Hồ Văn Viện et Trần Văn Lân, les đô uý Mai Gia Cương et Nguyễn Văn Trí. La faute de Cảnh Thịnh, cette fois, à seize ans, eut des conséquences désastreuses et irréparables.

En décembre 1798, le général en chef de l'avant-garde et grand général pacificateur de l'Ouest Tôn Thất Hội meurt de maladie à Saigon, dont il était gouverneur, à quarante et un ans (compte lunaire). Tôn Thất Hội, de cinq ans environ l'aîné d'Ánh, fut dès le début l'un de ses généraux les plus sûrs. Fort instruit, architecte, il eut la charge d'élever les deux citadelles de Gia Định et de Diên Khánh ; après sa mort, il fut fait serviteur méritant fondateur, promu au rang de grand pilier de l'État et de chưởng dinh. Nguyễn Văn Thành lui succède comme chưởng dinh de l'avant-garde. En janvier-février 1799 (12ᵉ mois de l'année Mậu Ngọ), le roi envoie le vệ uý Ô Li Vi (Olivier) à Hạ Châu (Singapour), sur le navire Thanh Tước, chercher à acheter des armes. Puymanel meurt le 23 mars 1799, à trente et un ans, à Malacca63.

En février-mars 1799 (1ᵉʳ mois de l'année Kỷ Mùi), le roi charge le commandant en second du camp d'arrière du Thần Sách, Nguyễn Đức Xuyên, de commander la garde Hùng Võ et, en outre, les cinq compagnies d'éléphants. De novembre-décembre 1798 à mai 1799, il n'y a pas de guerre ; le prince héritier gouverne toujours Diên Khánh, avec les lieutenants généraux Tống Viết Phước et Nguyễn Công Thái et Pigneau de Béhaine. Tống Viết Phước était emporté ; un de ses officiers ayant été fouetté pour une faute, il insulta Pigneau de Béhaine dans sa colère et fut rappelé à Gia Định. Pour préparer la campagne de Quy Nhơn, en mars 1799 (2ᵉ mois lunaire), le roi Nguyễn envoie Nguyễn Văn Thụy et Lưu Phước Tường au Siam prier le roi de faire venir les troupes du Chân Lạp, qui descendraient avec celles de Vientiane par la route des montagnes sur le Nghệ An. Le roi de Siam y consent.

Nguyễn Ánh attaque Quy Nhơn une troisième fois, 1799

Avant de partir, le roi promulgue trente-deux articles de discipline militaire pour l'instruction de ses soldats. Il charge son deuxième fils, Hy, de gouverner Gia Định, avec le chưởng cơ Nguyễn Văn Nhơn, Nguyễn Tử Châu, du ministère de la Justice, et l'inspecteur des études Nguyễn Thái Nguyên. Trần Văn Thái, du ministère des Travaux, est chargé de presser la construction de bâtiments de guerre pour les tenir prêts.

En avril 1799 (3ᵉ mois lunaire), le roi met en marche sa grande armée sur Quy Nhơn. Nguyễn Văn Thành conduit l'infanterie en avant, jusqu'à Diên Khánh. Le roi mène lui-même sa flotte par la passe de Cần Giờ, Nguyễn Văn Trương à l'avant-garde, Nguyễn Văn Thịnh et Trịnh Hoài Đức aux vivres. En mai 1799 (4ᵉ mois lunaire), les navires du roi arrivent dans l'anse de Cù Huân et s'arrêtent à la citadelle de Diên Khánh. Nguyễn Văn Thành est envoyé sur le Phú Yên. Nguyễn Đình Đắc et Nguyễn Công Thái servent le prince héritier. Le général des marches Nguyễn Long reste gouverner Diên Khánh. Le roi Nguyễn pousse jusqu'à Thị Nại. Il fait camper Võ Tánh et Nguyễn Huỳnh Đức à Phú Trung. À cette nouvelle, Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng amènent les troupes de Phú Xuân au secours et arrivent au Quảng Nam.

Nguyễn Ánh envoie Lê Văn Duyệt et Nguyễn Đức Thiện, avec les camps de gauche et d'arrière du Thần Sách, droit sur Tân Quan (c'est-à-dire Tam Quan, au Bình Định), pour y occuper les points difficiles.

Le grand đô đốc Tây Sơn Đoàn Văn Cát tient les deux bảo de Thái An et de Vĩnh Thuận. Nguyễn Văn Trương croise avec sa flotte au large du Quảng Ngãi. Võ Tánh et Nguyễn Huỳnh Đức se battent contre les Tây Sơn à Thị Dã [c'est-à-dire Đồng Thị, Bình Định] ; Trương Tiến Thúy s'enfuit, Võ Tánh le poursuit jusqu'au pont de Tân An64 et tue le đô đốc Nguyễn Thực. Du côté des Nguyễn, le vệ uý du Thần Sách Tôn Thất Nông tombe au combat. Lê Văn Duyệt pousse jusqu'à Đạm Thuỷ [Nước Ngọt], incendie le magasin à vivres, tue le général Giảng et avance jusqu'à Thạch Tân65. Nguyễn Văn Thành attaque le bảo de Hội An, Phạm Văn Điềm se rend, et le Phú Yên est repris. Le roi envoie Nguyễn Văn Thành au soutien de Võ Tánh. En juin 1799 (5ᵉ mois lunaire), les troupes des Nguyễn arrivent au pied de la citadelle de Quy Nhơn. Nguyễn Ánh gagne le bảo de Lãnh Vạn. Il fait de Võ Tánh son grand général, à la tête des quatre places de l'armée. Nguyễn Ánh conduit lui-même l'attaque de Tân Quan [Quảng Ngãi] et envoie Nguyễn Công Thái, Nguyễn Đình Đắc, Tống Viết Phước et Phan Văn Kỳ camper de Cung Quăng [Quảng Ngãi] à Sa Lung pour barrer la route aux renforts des Tây Sơn.

En juillet 1799 (6ᵉ mois lunaire), Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng arrivent au Quảng Ngãi ; apprenant que Nguyễn Ánh a pris Tân Quan, ils abandonnent aussitôt leurs navires, débarquent et marchent droit sur le Bình Định avec quelques dizaines de milliers d'hommes, avec la force d'un ouragan. Nguyễn Ánh craignait toujours Trần Quang Diệu : il donne l'ordre secret de se replier. Lê Văn Duyệt et Tống Viết Phước l'en dissuadent tous deux. Trần Quang Diệu campe au mont Thạch Tân. Võ Văn Dũng monte à Chông Hàm pour couper au court et surprendre l'adversaire ; la nuit, ses hommes marchant dans la forêt, un faon parut, et ceux de tête crièrent : « Nai ! Nai ! » [Un cerf ! Un cerf !] ; ceux de queue comprirent : « Les troupes de Đồng Nai ! » (c'est-à-dire les troupes de Nguyễn Ánh) et, saisis de panique, se débandèrent. Tống Viết Phước en profita pour sortir et attaquer : les Tây Sơn furent mis en pièces ; on emmena les prisonniers les montrer devant la citadelle de Quy Nhơn pour l'intimider. Võ Văn Dũng avait perdu la bataille, mais Trần Quang Diệu le couvrit en n'en rendant pas compte à la capitale ; il lui en sut gré et s'attacha étroitement à lui par la suite.

La grande armée de Nguyễn Ánh arrive à Thạch Tân. Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng se replient sur Thanh Hảo [Quảng Ngãi], où Trần Viết Kết les rejoint avec les navires du Thuận Hoá.

En France, le coup d'État du 18 juin 1799 met fin au régime du Directoire (cinq hommes gouvernant ensemble) et instaure le Consulat. Napoléon devient Premier Consul (1799-1804), puis se proclame empereur (1804-1814).

Võ Tánh prend Quy Nhơn

À Quy Nhơn, le thái phủ Tây Sơn Lê Văn Ứng, apprenant l'arrivée des renforts de Phú Xuân, conduit six mille hommes d'élite et plus de cinquante éléphants au hameau du Haut-Tây Sơn pour y prendre des vivres. Averti, Võ Tánh ordonne à Nguyễn Văn Thành de mener les troupes et les éléphants, à Nguyễn Đức Xuyên de prendre l'aile gauche, à Nguyễn Công Điền et à Lê Chất l'aile droite, et prend lui-même le centre : ils tombent ensemble sur Lê Văn Ứng à Cà Đáo et lui prennent tous ses hommes et tous ses éléphants. Ứng s'échappe. Voyant Lê Văn Ứng battu et les vivres insuffisants dans la place, le grand commandant général Lê Văn Thanh, le ministre de la Guerre Nguyễn Đại Phác et le thiếu uý Trương Tiến Thúy demandent à se rendre. Le roi Nguyễn les traite selon le devoir « du prince et du sujet ». En juillet 1799, Nguyễn Ánh entre dans la citadelle de Quy Nhơn, qu'il rebaptise Bình Định, et rassure les généraux et les soldats ralliés. Il laisse Võ Tánh et Ngô Tòng Châu garder Bình Định.

Nguyễn Văn Trương bat la flotte de Trần Viết Kết au large de Mỹ Ý [Quảng Ngãi]. Cảnh Thịnh envoie alors sa grande armée du Thuận Hoá au secours ; elle campe sur la rivière Trà Khúc [Quảng Ngãi], et le nội hầu Lê Văn Lợi est lancé contre le bảo de Mân Khê. Le lieutenant général de l'aile droite Nguyễn Văn Lợi ferme la place et résiste. Lê Văn Lợi la presse trois jours durant ; Nguyễn Văn Lợi fait donner les canons à affût mobile et fait aux Tây Sơn un très grand carnage. Trần Viết Kết entre dans la passe de Sa Huỳnh avec plus de cent bâtiments de guerre Tây Sơn, comptant surprendre Mân Khê à revers. Cette nuit-là, une grande tempête engloutit beaucoup de navires Tây Sơn. Trần Viết Kết doit se replier sur la passe de Cổ Lũy, et Lê Văn Lợi sur Trà Câu [Quảng Ngãi].

En septembre 1799 (8ᵉ mois lunaire), Quang Toản presse ses généraux d'attaquer par voie de terre ; Trần Viết Kết objecte qu'avec le vent contraire une attaque navale n'est pas commode. Võ Văn Dũng et Trần Quang Diệu conseillent à Quang Toản de rentrer au Thuận Hoá et de les laisser décider. Toản rentre donc. Diệu et Dũng ramènent eux aussi leurs troupes au Quảng Nam, laissant le tiết độ Nguyễn Văn Giáp tenir Trà Khúc. Nguyễn Văn Thành demande à marcher sur le Thuận Hoá, mais Võ Tánh l'en empêche. Le roi Nguyễn, voyant que ses troupes se battaient depuis longtemps, y renonce lui aussi et se prépare à rentrer à Gia Định.

Dans une longue lettre du 1ᵉʳ mai 1800 aux directeurs du Séminaire des Missions étrangères, le père Le Labousse explique pourquoi Nguyễn Ánh est rentré à Gia Định après avoir pris Quy Nhơn en juillet 1799 :

« La campagne de l'an dernier, où le roi a remporté tant de succès, a eu aussi son revers. Quelques jours après son entrée victorieuse à Quy Nhơn [juillet 1799], une tempête dispersa les navires du roi et ceux de l'ennemi ; mais l'ennemi, ayant le vent en poupe, fut poussé dans la baie et ne souffrit pas grand dommage. La flotte du roi fut moins heureuse : ses galères et ses navires furent emportés au loin, les uns jetés au large, obliquant vers les Paracels, les autres poussés vers l'île de Hainan et le golfe du Tonkin. Le roi ne perdit que quelques petits bâtiments de rebut et quelques galères ; mais toute sa flotte fut gravement endommagée ; c'est pourquoi il dut regagner Đồng Nai [Saigon] et laisser son beau-frère [Võ Tánh] garder Quy Nhơn. »66

En octobre 1799 (9ᵉ mois lunaire), le roi charge Phạm Văn Nhơn de commander les cinq camps du Thần Sách, Võ Di Nguy la place navale du centre et Trần Văn Thái, du ministère des Travaux, l'ensemble des embarcations, et les fait rentrer à Gia Định avec le prince héritier. Nguyễn Văn Trương reçoit la garde de la passe de Thị Nại, Nguyễn Văn Tánh et Đặng Trần Thường celle de Diên Khánh. Dans cette campagne de Quy Nhơn, rien n'indique que le prince héritier ait combattu.

Pigneau de Béhaine meurt à Quy Nhơn le 9 octobre 1799, après trois mois de choléra67 ; son corps est ramené à Gia Định pour y être enterré. En novembre 1799 (10ᵉ mois lunaire), Nguyễn Ánh rentre à Gia Định. On construit cent navires de plus. On requiert les fondeurs et les orfèvres des places du Phú Yên, du Bình Khang et du Bình Thuận et on les fait venir à Gia Định fondre des canons et des armes.

Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng assiègent Bình Định

Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng se proposent de reprendre Bình Định en janvier 1800.

À cette nouvelle, Nguyễn Ánh fait secrètement avertir Nguyễn Văn Tánh et Đặng Trần Thường de réparer la citadelle de Diên Khánh et de se tenir prêts. Il ordonne à Nguyễn Văn Trương de ramener à Cù Huân tous les bâtiments de la passe de Thị Nại. Il fait porter cet ordre secret à Võ Tánh : « Conduis les troupes des deux camps de gauche et de droite de la Garde impériale camper dans la montagne, pour rester en liaison avec les troupes de Diên Khánh. » Il rappelle Lê Chất à la garde de la place de Trấn Biên [Biên Hoà]. En janvier 1800 (12ᵉ mois de l'année Kỷ Mùi), on répare la citadelle de Mỹ Tho, sous la surveillance de Nguyễn Huỳnh Đức.

La grande armée de Trần Quang Diệu et de Võ Văn Dũng, flotte et infanterie, est arrivée devant Bình Định. Nguyễn Ánh calcule qu'il y a dans la place des vivres pour un an encore et décide d'attendre l'année suivante, quand le vent sera favorable, pour aller la dégager. En février 1800 (1ᵉʳ mois de l'année Canh Thân), l'infanterie de Trần Quang Diệu attaque Thạch Tân, la flotte de Võ Văn Dũng attaque Thị Nại. L'arrière-garde de Nguyễn Văn Biện doit se replier dans la citadelle de Bình Định. Võ Tánh en fait fermer les portes et refuse le combat. Trần Quang Diệu élève tout autour de Bình Định un long retranchement, de quatre mille trois cent quarante trượng de pourtour, avec deux hommes de ronde par trượng, et l'infanterie forme encore plusieurs cercles autour.

Võ Văn Dũng barre la passe de Thị Nại avec les deux navires de grande escadre Định Quốc et plus de cent bâtiments de guerre ; il élève deux bảo, l'un sur le banc de Nhạn Châu à gauche, l'autre au mont Tam Toà à droite, y met quantité de grosses pièces, en position haute et difficile, et interdit ainsi l'entrée à l'ennemi. Võ Tánh et Ngô Tòng Châu sont isolés dans la place. Le général Tây Sơn Phạm Văn Điềm, qui s'était rendu naguère, apprenant l'arrivée des Tây Sơn devant Bình Định, s'empare du Phú Yên et se joint à Võ Văn Dũng et à Trần Quang Diệu. Les Tây Sơn sont très forts.

Craignant que les Tây Sơn, le vent devenu favorable, n'entrent prendre Gia Định, Nguyễn Ánh ordonne de mettre en défense toutes les places du Sud. Mạc Tử Thiêm est fait gouverneur de Hà Tiên. Les soldats du Bắc Hà et du Thuận Hoá récemment ralliés, voyant les Tây Sơn revenir, désertent en nombre. En février-mars 1800 (2ᵉ mois lunaire), le roi confie à son deuxième fils, Hy, le commandement de la division d'avant et de la garde Cung Võ de l'armée du centre. Estimant en outre que les Occidentaux (Hồng Mao) sont rompus à la guerre sur mer, il ordonne au capitaine, commissaire royal et cai đội Ba La Di (Barisy) de rassembler les navires marchands, de préparer le matériel et les munitions et d'attendre ses ordres. On lève cinq mille hommes au Chân Lạp, avec rendez-vous fixé pour le service de la guerre. Le cai đội Nguyễn Văn Chấn (Vannier) reçoit le commandement du Phượng Phi, Nguyễn Văn Thắng (Chaigneau) celui du Long Phi, Lê Văn Lăng (de Forçant) celui du Bằng Phi, tous trois attachés à l'armée du centre. En février-mars 1800, on construit six navires de grande escadre et plus de cent bâtiments de guerre de plus.

Nguyễn Văn Thụy, revenu de Vientiane, annonce que Vientiane accepte de s'allier pour attaquer le Nghệ An. Le roi Nguyễn passe une grande revue au Champ de manœuvres. Les cinq camps du Thần Sách deviennent cinq places du Thần Sách [c'est-à-dire qu'on les agrandit encore]. Phạm Văn Nhơn est fait contrôleur du Thần Sách. En avril 1800 (3ᵉ mois intercalaire), le roi fait de Nguyễn Gia Cát, inspecteur des études rallié, l'inspecteur des études du prince héritier (Gia Cát était docteur des Lê). Il fait entrer à l'Académie Hàn Lâm les gradués des Lê et des Tây Sơn. Il ordonne aux habitants de Gia Định de cultiver le riz, le mûrier et le ver à soie. Le Siam offre trente charretées de paddy.

Nguyễn Ánh part au secours de Bình Định

En avril-mai 1800 (3ᵉ mois intercalaire), dans la citadelle de Bình Định, deux généraux Tây Sơn ralliés, Võ Văn Sự et Nguyễn Bá Phong, avec plus de quatre cents hommes, voyant Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng investir la place, tuent les soldats des Nguyễn et ouvrent la porte nord aux troupes de Trần Quang Diệu : les Tây Sơn en sont fort renforcés. Võ Tánh fait massacrer tout ce qui restait dans la place de soldats Tây Sơn ralliés. À cette nouvelle, le roi Nguyễn lève en hâte des troupes de secours. Il laisse le prince héritier Cảnh garder Gia Định avec Nguyễn Văn Nhơn et Nguyễn Từ Châu.

Le roi Nguyễn conduit sa flotte à Vũng Tàu, emmenant son quatrième fils [c'est-à-dire Minh Mạng, né en 1791, alors âgé de neuf ans]. Nguyễn Đức Xuyên mène l'infanterie et les éléphants par voie de terre.

En mai-juin 1800 (4ᵉ mois lunaire), Nguyễn Đức Xuyên arrive à Diên Khánh. On apprend que les Tây Sơn, revenus du Phú Yên, ont élevé plus de quatre-vingt-dix bảo et sont très forts. Xuyên demande à se replier sur Phan Rí pour y attendre la flotte ; le roi lui ordonne de rester à Diên Khánh. Les navires du roi arrivent à la passe de Cù Huân. Le deuxième fils du roi, Hy, reçoit la garde de Diên Khánh. Nguyễn Đức Xuyên, Nguyễn Văn Tánh et Đặng Trần Thường sont lancés sur le Phú Yên, la flotte de Nguyễn Văn Trương en avant. Le roi leur fait dire : « Je conduis aujourd'hui en personne les six [corps de] l'armée : c'est dans cette bataille que se joue l'extermination des rebelles. Vous devez faire effort. Qui prendra ou tuera les chefs ennemis Trần Quang Diệu ou Võ Văn Dũng recevra, s'il est commandant en chef, le titre de duc ; commandant en second ou au-dessous, un degré de plus et dix mille quan de récompense. »68

Trần Quang Diệu ne lève pas le siège de Bình Định

Trần Quang Diệu envoie le grand đô đốc Đào Công Giản et le đô đốc Tuấn (nom de famille inconnu) avec les troupes du marquis Hổ au Phú Yên, se joindre à Phạm Văn Điềm pour tenir les bảo de Hội An et de La Thai.

Les navires du roi Nguyễn arrivent à Tích Áo [Vũng Tích, Phú Yên] ; Nguyễn Văn Thành est envoyé conduire l'infanterie contre Xuân Đài, Trần Đắc Khoan veillant aux vivres. En juin-juillet 1800 (5ᵉ mois lunaire), le Chân Lạp envoie cinq mille hommes en renfort. Nguyễn Văn Thành marche sur Xuân Đài en trois colonnes, commandées par Lê Chất, Nguyễn Đình Đắc et Trương Tiến Bảo ; il se bat contre les Tây Sơn à Xích Thổ et à Thanh Kỳ [Phú Yên] et prend le bảo de Hội An. Du côté Tây Sơn, le đô đốc Tuấn et Phạm Văn Điềm se replient sur la butte de Ái Thạch et s'adossent à la montagne pour tenir. Les troupes de Nguyễn Đức Xuyên rejoignent celles de Nguyễn Văn Thành et attaquent : les Tây Sơn, battus, se replient sur La Thai. Nguyễn Văn Thành franchit le col par un chemin de traverse et les surprend à revers. Le grand đô đốc Đào Công Giản, intercepté par Võ Tánh, est fait prisonnier. Phạm Văn Điềm et le đô đốc Tuấn s'échappent.

À Quy Nhơn, Võ Tánh et ses officiers ouvrent la porte sud, se battent contre les Tây Sơn au mont Tam Tháp, incendient leurs retranchements et rentrent le soir dans la place. Trần Quang Diệu resserre encore le siège. Le roi Nguyễn fait porter par Trịnh Hoài Đức les vivres de Cù Huân en renfort à Xuân Đài. Les troupes des Nguyễn ne parviennent toujours pas à rompre le cercle des Tây Sơn pour délivrer Võ Tánh à Bình Định. Le prince Hy est appelé à camper au bảo de Hội An [Phú Yên], Lưu Tiến Hoà restant garder Diên Khánh. En juillet-août 1800 (6ᵉ mois lunaire), Nguyễn Văn Thụy et Lưu Phước Tường, avec les troupes de Vientiane, marchent par la montagne sur le Nghệ An. Du côté Tây Sơn, le đô đốc Nguyễn Doanh Nhạc est battu à Bố Đồn et le gendre impérial Nguyễn Văn Trị à Lam Đồn.

Les navires du roi Nguyễn viennent mouiller à la passe de Cù Mông [nord du Phú Yên, près de Quy Nhơn]. Les cinq mille hommes du Chân Lạp arrivent au bảo de Hội An [Phú Yên] et passeront sous les ordres de Nguyễn Văn Thành. Nguyễn Văn Thành attaque le bảo de Chủ Sơn [au sud du district de Tuy Viễn, Bình Định] : il fait creuser une galerie, y place de la poudre et fait sauter la mine, qui abat plus de deux trượng du bảo ; il ne peut pourtant l'enlever, et le vệ uý Nguyễn Công Trọng est tué d'une balle. Le roi charge les places du Thần Sách — Nguyễn Huỳnh Đức, Phạm Văn Nhơn, Tống Viết Phước, Mai Đức Nghị — de se partager le commandement des embarcations et de tenir le port de Cù Mông ; Võ Di Nguy campe au poste de Thước Áo, Nguyễn Hữu Chính tient le bảo de la rive droite de Cù Mông.

D'août à décembre 1800, les troupes de Nguyễn Ánh gagnent quelques batailles — Nguyễn Văn Thành prend le bảo de Chủ Sơn —, mais sans se rendre maîtres de la situation : les officiers et les soldats Tây Sơn qui se rendent désertent souvent ensuite, ou se retournent contre eux.

IV. Le roi Nguyễn réunifie le pays

La bataille de Thị Nại, 1801 : mort de Võ Di Nguy

En janvier-février 1801 (12ᵉ mois de l'année Canh Thân), Nguyễn Ánh n'a toujours pas dégagé Bình Định : sur l'eau, la flotte de Võ Văn Dũng tient solidement la passe de Thị Nại ; à terre, les troupes de Trần Quang Diệu enserrent la citadelle de Bình Định de plusieurs cercles. La nuit, Võ Tánh ouvre les portes, fait des sorties et incendie les camps ennemis, et les Tây Sơn s'enfuient ; mais au petit matin ils reviennent plus nombreux encore.

En février-mars 1801 (1ᵉʳ mois de l'année Tân Dậu), le roi fait de Nguyễn Văn Thành le généralissime de toute l'infanterie. Đặng Đức Siêu propose une attaque par le feu ; le matériel est maintenant prêt. Le roi fixe en secret l'attaque au 28 février 1801 (16/1 Tân Dậu). Laissant Phạm Văn Nhơn tenir Cù Mông, il conduit lui-même sa flotte. Cette nuit-là, au passage de Tiêu Cơ, Nguyễn Văn Trương, à l'avant-garde, capture une sentinelle Tây Sơn et apprend le mot de passe ; il glisse de petites embarcations dans Tiêu Ki, passe des grands navires aux petits jusqu'au temple de Tam Toà, tue le đô đốc Trà et incendie quantité de navires ennemis69. Võ Di Nguy et Lê Văn Duyệt livrent un combat acharné aux troupes de Võ Văn Dũng. Võ Di Nguy tombe. Lê Văn Duyệt se porte en avant et, pour finir, les Nguyễn l'emportent complètement. Presque toute la flotte de Võ Văn Dũng est incendiée. La bataille de Thị Nại de 1801 est le plus grand fait d'armes de Nguyễn Ánh : elle renverse le cours de la guerre.

Trois Français y prirent part : le cai đội Nguyễn Văn Chấn (Vannier), commandant le Phượng Phi, Nguyễn Văn Thắng (Chaigneau), le Long Phi, et Lê Văn Lăng (de Forçant), le Bằng Phi. Tous trois participeront encore aux campagnes du Quảng Nam et de Phú Xuân.

Battu, Võ Văn Dũng rallie ses débris et rejoint Trần Quang Diệu ; ils font tenir Thạch Tân [frontière du Bình Định et du Quảng Ngãi] par le tư khấu Định, Đạm Thuỷ [Nước Ngọt, Bình Định] par le đô đốc Nguyễn Văn Ngữ et Tân Quan [Quảng Ngãi] par le đô đốc Võ Văn Sự. Vainqueur à Thị Nại, Nguyễn Ánh ne peut pourtant toujours pas dégager Quy Nhơn. Le 20 mars 1801 (jour Quý Sửu, 6/2 Tân Dậu), le prince Cảnh meurt de la variole à Gia Định, à vingt-deux ans. Nguyễn Văn Nhơn et Nguyễn Tử Châu gardent Gia Định.

Sur le front du Phú Yên, les Tây Sơn prennent l'avantage : Phạm Văn Điềm enlève le bảo de Hội An, et Nguyễn Đức Thiện, Trần Văn Trạc et Phạm Tiến Tuấn doivent se replier sur Xuân Đài. Le roi envoie Nguyễn Đức Xuyên et Tống Viết Phước les attaquer, et les Tây Sơn se retirent.

Nguyễn Văn Trương prend le Quảng Ngãi et le Quảng Nam

Après la victoire de Thị Nại, le roi demeure dans la région de Cù Mông et de Thị Nại ; en mars-avril 1801 (2ᵉ mois lunaire), il envoie Nguyễn Văn Trương avec sa flotte attaquer le Quảng Ngãi et le Quảng Nam, avec les gardes du Thần Sách de Phan Văn Đức, la garde Phấn Dực de l'armée du centre de Tống Phước Lương et la garde Thuận Võ de Vương Văn Học. En avril-mai 1801 (3ᵉ mois lunaire), Nguyễn Văn Trương arrive à la passe de Cổ Lũy [Quảng Ngãi] et attaque le magasin de Trà Khúc ; le đô đốc Tuấn s'enfuit. Trà Khúc emporté, Nguyễn Văn Trương entre dans la passe de Đại Chiêm et prend Hội An et Phú Triêm. Hoàng Văn Tự vient en renfort avec ses troupes et prend vingt-quatre éléphants aux Tây Sơn. Le grand đô đốc Tây Sơn Nguyễn Văn Xuân et le gouverneur Văn Tiến Thể, qui tenaient la passe de La Qua, sont surpris par Nguyễn Văn Trương et s'enfuient, laissant quatre-vingts canons. Nguyễn Văn Trương reprend la place du Quảng Nam. Le roi Nguyễn charge Phạm Văn Nhơn de mener trois navires de grande escadre à Đà Nẵng, avec les navires Long Phi, Phượng Phi et Bằng Phi commandés par Chaigneau, Vannier et de Forçant. Il donne à Nguyễn Văn Trương, pour le guider, Lê Nguyên, officier d'état-major de la place des éléphants (originaire du Quảng Nam), et lui recommande de choisir des points difficiles pour y établir trois bảo en triangle, adossés au Trường Giang (le grand cours d'eau qui joint la passe de Đại Chiêm à Tam Kỳ), afin que la flotte et l'infanterie puissent se soutenir70.

Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng font établir une ligne continue de postes et de bảo à Phú Hoà, au pont de Đông Giang et au pont de Tân Hội [Quảng Ngãi] pour leur résister. Le roi Nguyễn envoie Lê Văn Duyệt et Nguyễn Văn Khiêm les attaquer ; ils l'emportent et prennent le đô đốc Nguyễn Bá Phong, mais le vệ uý de la garde de gauche Võ Văn Tài est tué d'une balle. Le roi Nguyễn arrive au pont de Tân Hội. Les Tây Sơn attaquent plusieurs fois le bảo de Vân Sơn ; Nguyễn Văn Thành charge Lê Chất de le défendre. Le général Tây Sơn Phạm Văn Điềm attaque le Phú Yên : Nguyễn Long, qui tenait le poste de La Thai, et Lưu Tiến Hoà, le bảo de Hội An, sont battus tous deux ; Hoà est tué, et Long, n'ayant pu résister, perd les vivres de l'armée et est puni.

Le deuxième fils du roi, Hy, qui avait le rang de cai đội et suivait l'armée, meurt à vingt ans. On le ramène à Gia Định pour l'y enterrer. En deux mois de campagne, le roi Nguyễn a perdu deux fils.

Le roi Nguyễn était parti en campagne en mai-juin 1800 (4ᵉ mois lunaire) ; près d'un an plus tard, il n'a toujours pas dégagé Bình Định. Võ Tánh et Ngô Tòng Châu tiennent depuis plus d'un an, les vivres sont presque épuisés dans la place, et Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng restent solidement établis autour.

Le roi fait secrètement dire à Võ Tánh de forcer le cercle et de le rejoindre. Tánh répond qu'il tiendra la place jusqu'à la mort : toutes les forces principales des Tây Sơn sont ici, que Sa Majesté en profite pour attaquer Phú Xuân71. Đặng Đức Siêu et Trần Văn Trạc, du ministère de la Justice, conseillent eux aussi au roi d'attaquer Phú Xuân, alors dégarnie. Đặng Đức Siêu, qui connaissait bien le terrain de Phú Xuân, propose ce plan : « Partager la flotte en deux corps : l'un attaquera la passe de Tư Hiền, l'autre la passe de Noãn Hải (passe de Thuận An). »72 C'est alors seulement que le roi décide d'abandonner Bình Định et de marcher sur Phú Xuân.

La bataille de Phú Xuân, 1801

Le 5 juin 1801 (jour Canh Ngọ, 24/4 Tân Dậu), le roi conduit lui-même sa flotte hors de la passe de Thị Nại. Le 7 juin 1801 (jour Nhâm Thân, 26/4 Tân Dậu), ses navires arrivent au Cù Lao Chàm. Il appelle Nguyễn Văn Trương à Đà Nẵng attendre ses ordres et charge Tống Viết Phước et Trần Văn Trạc de garder le Quảng Nam. Le 8 juin 1801 (jour Quý Dậu, 27/4 Tân Dậu), il réunit ses généraux à Đà Nẵng et décide d'attaquer Phú Xuân selon le plan de Đặng Đức Siêu : la flotte marchera en deux corps, l'un sur la passe de Eo (passe de Thuận An), l'autre sur la passe de Tư Dung (c'est-à-dire Tư Hiền). Le 9 juin 1801 (jour Giáp Tuất, 28/4 Tân Dậu), le roi répartit les tâches : Nguyễn Văn Trương et Phạm Văn Nhơn marcheront sur la passe de Eo ; Hoàng Văn Tự et Bạch Văn Đoài conduiront les troupes et les éléphants par la route de terre de Cu Đê. Les navires du roi viennent mouiller dans l'anse de Chu Mãi. Le 11 juin 1801 (jour Bính Tý, 1/5 Tân Dậu), la grande armée entre dans la passe de Tư Hiền.

L'empereur Cảnh Thịnh avait chargé le gendre impérial Nguyễn Văn Trị et le grand đô đốc Trần Văn Tạ de tenir le mont Quy Sơn (Linh Thái) et fait planter des pieux dans le chenal pour barrer la route aux Nguyễn. Lê Văn Duyệt et Lê Chất sont à l'avant-garde. Du haut de leur position, les Tây Sơn tirent le canon ; les Nguyễn se battent tout le jour sans pouvoir avancer. La nuit venue seulement, on fait porter en secret quelques dizaines de bâtiments de guerre à dos d'hommes par-dessus le banc de sable, jusque dans la lagune de Hà Trung, à revers des Tây Sơn, et l'on détache des troupes le long du chenal, qui avancent en arrachant les pieux. Le 12 juin 1801 (jour Đinh Sửu, 2/5 Tân Dậu), le roi conduit ses troupes jusqu'au bac de Trừng Hà ; Lê Văn Duyệt prend le gendre impérial Nguyễn Văn Trị et le đô đốc Phan Văn Sách. Les Nguyễn arrivent à la passe de Thuận An.

L'empereur Cảnh Thịnh mène sa grande armée à la passe de Thuận An pour tenir tête aux troupes de Nguyễn Văn Trương et de Phạm Văn Nhơn, mais s'enfuit avant même d'engager le combat.

Le 13 juin 1801 (jour Mậu Dần, 3/5 Tân Dậu), le roi Nguyễn entre dans la capitale de Phú Xuân.

Cảnh Thịnh s'enfuit vers le Nord. Le roi envoie Lê Chất le poursuivre avec l'infanterie ; Lê Chất (ancien général Tây Sơn rallié) avance au pas, tambours battants, laisse Quang Toản s'échapper et est rappelé. Mais Nguyễn Ánh ferme les yeux et ne le punit pas.

Apprenant l'attaque de Phú Xuân, Trần Quang Diệu envoie le grand đô đốc Trương Phước Phượng et d'autres généraux avec une grande armée par la route des montagnes au secours de Phú Xuân ; mais les man [les montagnards] les trompent, les font tourner en rond, les vivres s'épuisent, et Trương Phước Phượng se rend aux sources du Tả Trạch. Les troupes du tư khấu Định, arrivées à Cao Đôi, rencontrent celles de Lê Văn Duyệt et de Lê Chất, livrent bataille et sont battues ; Định meurt en pays man. Les autres corps sont tous pris. Le roi Nguyễn envoie Nguyễn Văn Trương avec sa flotte au Linh Giang (rivière Gianh) couper la retraite aux Tây Sơn. Phạm Văn Nhơn garde la passe de Thuận An, Phan Văn Triệu et Tống Phước Châu les sources du Tả Trạch et les Trois Passes. Ordre est donné de récompenser richement qui prendra un Tây Sơn et de mettre à mort qui en cachera un.

Lê Văn Duyệt et Lê Chất reprennent le Quảng Ngãi ; mort de Tống Viết Phước

En juin 1801, bien que les Tây Sơn aient perdu le Quảng Nam et Phú Xuân, Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng resserrent encore le siège de Bình Định. Bien plus, Trần Quang Diệu veut reprendre le Quảng Nam : il envoie le đô ngu Nguyễn Văn Giáp, le grand đô đốc Lê Danh Phong, le đô đốc Nguyễn Văn Khôn et le tham đốc Hồ Văn Tú, avec plus de sept mille hommes et quarante éléphants, camper à Lương Châu et à Phố Hoa, pousser jusqu'à Điện Bàn et reprendre le Quảng Nam.

Tống Viết Phước demande du secours. Le roi Nguyễn lui ordonne de tenir la place sans sortir, en attendant les renforts. Puis il envoie Lê Văn Duyệt, à la tête de l'infanterie, revenir au Quảng Nam avec Lê Chất, et Tống Viết Phước porter sa flotte au secours de Bình Định. Lê Chất et Lê Văn Duyệt arrivent au Quảng Nam ; Nguyễn Văn Giáp s'enfuit. Le Quảng Nam repris, Nguyễn Ánh envoie Lê Văn Duyệt, Lê Chất et Tống Viết Phước attaquer le Quảng Ngãi. Leur grande armée y arrive, prend Nguyễn Văn Khôn et Hồ Văn Tự au bảo de Trà Khúc et les envoie à la capitale.

Trần Quang Diệu, apprenant la chute de Trà Khúc, se porte lui-même à Tân Quan [Quảng Ngãi] avec Lê Danh Phong, Từ Văn Chiêu, des troupes et des éléphants, et y établit une ligne de camps le long de la montagne. Lê Văn Duyệt vient camper à Thanh Hảo [Quảng Ngãi] et élève un long retranchement. Tống Viết Phước entre avec sa flotte dans la passe de Sa Huỳnh [Quảng Ngãi], l'emporte à My Sơn et à Cung Quăng, et pousse jusqu'à Bức Cốc [c'est-à-dire la Grotte aux chauves-souris, à Bến Đá, Bình Định], où il tombe dans une embuscade des Tây Sơn et est tué. Le grand đô đốc Lê Danh Phong, officier de Trần Quang Diệu, qui tenait Tân Quan, se rend. Les Nguyễn achèvent la conquête du Quảng Ngãi.

Lors des promotions de juillet 1801, les trois Français — Chaigneau, Nguyễn Văn Thắng, Vannier, Nguyễn Văn Chấn, et de Forçant, Lê Văn Lăng, commandant le Long Phi, le Phượng Phi et le Bằng Phi — passent de cai đội à cai cơ73. Nguyễn Văn Trương est fait commissaire royal, général en chef de l'armée du centre, grand général pacificateur de l'Ouest et duc74.

Le roi Nguyễn commence à préparer la marche sur le Nord. Il envoie le cai đội commissaire aux citadelles Nguyễn Văn Yên à Động Hải relever le rempart de Trấn Ninh (c'est-à-dire le long rempart de Động Hải), examiner tout le terrain du mont Đầu Mâu à la passe de Nhật Lệ et en dresser la carte (le rempart mesurait cinq mille cent vingt trượng). Il fait construire une route royale de Phú Xuân à Động Hải (Trấn Ninh). Le 30 août 1801 (22/7 Tân Dậu), le roi se rend en personne au Quảng Bình, examine le rempart de Trấn Ninh, y répartit des postes et y fait mettre des pièces. En août-septembre 1801 (7ᵉ mois lunaire), les Nguyễn tiennent de Thạch Tân [Quảng Ngãi] à la rivière Gianh avec environ quarante mille hommes, et Quy Nhơn avec plus de trente mille75. Le commissaire royal et cai đội de la garde intérieure Ba La Di (Barisy) est envoyé à Hạ Châu (Singapour) chercher à acheter des armes et des munitions76.

Trần Quang Diệu reprend Quy Nhơn ; Võ Tánh et Ngô Tòng Châu se donnent la mort

Tandis que la grande armée de Lê Văn Duyệt et de Lê Chất est retenue au Quảng Ngãi et ne peut avancer, Võ Tánh et Ngô Tòng Châu, dans la citadelle de Bình Định, n'ont plus de vivres et ne peuvent plus tenir. La place a été assiégée par Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng de janvier 1800 à juin 1801, soit un an et demi. Il a fallu tuer jusqu'aux chevaux et aux éléphants pour manger. À bout, Võ Tánh écrit à Nguyễn Văn Thành pour convenir en secret d'une sortie désespérée ; mais au dernier moment le projet est éventé et l'on y renonce. Võ Tánh décide alors avec Ngô Tòng Châu de rendre la place et de mourir.

Ngô Tòng Châu s'empoisonne le 5 juillet 1801 (25/5 Tân Dậu). Võ Tánh, après l'avoir enseveli, fait entasser du bois sec sous la tour octogonale, écrit à Trần Quang Diệu pour lui dire que ses officiers et ses soldats n'ont commis aucune faute et qu'il ne faut pas les faire périr, puis met le feu et se brûle lui-même, le 7 juillet 1801 (27/5 Tân Dậu). Le Liệt truyện écrit : « Tánh étant mort pour le devoir, Diệu, en entrant dans la place, en fut ému jusqu'aux larmes et le fit ensevelir selon les rites ; des officiers et des soldats qui étaient dans la ville, l'ennemi ne fit périr personne. Puis ces officiers et ces soldats s'en retournèrent les uns après les autres. »77

Maîtres de Bình Định, Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng font élever un retranchement en travers à Vân Thê pour couper la route par où les Nguyễn ravitaillaient Thị Nại. Ils envoient en outre Phạm Văn Điềm attaquer le Phú Yên. En septembre-octobre 1801 (8ᵉ mois lunaire), Diệu et Dũng attaquent Hoa An et Hoa Lộc et s'ouvrent la route du Phú Yên. Les troupes de Nguyễn Văn Thành souffrent beaucoup. En octobre-novembre 1801 (9ᵉ mois lunaire), Trần Quang Diệu et Từ Văn Chiêu viennent camper avec dix-huit mille hommes d'élite sur le territoire de Thanh Hảo [Quảng Ngãi], face aux troupes de Lê Văn Duyệt et de Lê Chất.

Sur le front du Phú Yên, Nguyễn Văn Thành se bat contre Võ Văn Dũng. Dũng envoie Nguyễn Văn Trí en renfort avec sept cents hommes ; Trí quitte les Tây Sơn et passe à Nguyễn Văn Thành. Du Quảng Ngãi, Trần Quang Diệu, apprenant la défaite de Võ Văn Dũng au Phú Yên, ramène ses troupes au bảo de Lĩnh Vạn, laissant Từ Văn Chiêu tenir tête à Lê Văn Duyệt à Thanh Hảo. Võ Văn Dũng prend le bảo de Khôi Diêu (Lò Vôi) et élève un rempart de terre de Tháp Cải à Sản Sơn. Nguyễn Văn Thành l'attaque par surprise et l'emporte. En décembre 1801 (11ᵉ mois lunaire), sur le front du Quảng Ngãi, le grand đô đốc Tây Sơn Lê Đình Chính se rend à Thanh Hảo. Lê Văn Duyệt le fait mettre à la cangue et conduire à la capitale, où il est gracié. Chính remet la carte des treize thừa tuyên du Bắc Hà.

À Phú Xuân, le roi Nguyễn poursuit ses préparatifs pour marcher sur le Nord. Il envoie Tống Phước Lương avec sa flotte à la rivière Gianh rejoindre Đặng Trần Thường. Il charge en outre le vice-ministre de droite des Travaux Nguyễn Khắc Thiệu de ramener à Gia Định les deux compagnies de Kiên Châu et de Thiện Châu et plus de trois cent quatre-vingt-dix hommes du bureau des Travaux, pour y construire deux cents thuyền ô, navires d'escorte [navires de service] et bâtiments de guerre. Tăng Quang Lưu est envoyé à Hà Tiên raffiner du salpêtre pour l'armée. Les capitaines du Phượng Phi (Vannier) et du Bằng Phi (de Forçant) sont chargés de porter quinze mille phương de riz du Quảng Nam au cantonnement de Thị Nại78.

La bataille de Trấn Ninh, 1802

Au nord, en décembre 1801 (11ᵉ mois lunaire), Nguyễn Văn Trương, campé à Động Hải [Trấn Ninh]79, apprend de ses espions que la grande armée Tây Sơn va descendre de Thăng Long, et demande par mémoire des renforts.

L'empereur Cảnh Thịnh et son frère Quang Thùy mettent en marche trente mille hommes, flotte et infanterie. Quang Thùy, né d'une épouse secondaire, était donc le cadet, quoique plus âgé que Quang Toản ; il était brave, et Quang Trung en avait fait le gouverneur du Nghệ An dès 1789. Bùi Thị Xuân, la femme du général Trần Quang Diệu, amène elle aussi cinq mille hommes à son commandement. Le tư lệ Đinh Công Tuyết marche en tête et se heurte aux troupes de Đặng Trần Thường au Hoành Sơn. Deux cents soldats des Nguyễn se rendent, et Đặng Trần Thường se replie sur le bảo de Thanh Hà80. Đinh Công Tuyết vient camper au poste de Bụt Sơn, le thiếu tế Nguyên à Pháp Kê, le commandant général Siêu à Ba Đồn. Les Tây Sơn sont très forts. Đặng Trần Thường doit se replier sur Ngoã Dinh81.

Voyant ses troupes en mauvaise posture, le roi Nguyễn décide de prendre lui-même le commandement ; il laisse son oncle Tôn Thất Thăng garder Phú Xuân avec Nguyễn Văn Khiêm, qui commande la Garde impériale et les escouades du Thần Sách. Nguyễn Công Hà et Nguyễn Hữu Chính gardent la passe de Thuận An. Le roi Nguyễn vient camper à Động Hải (Trấn Ninh). En janvier 1802 (12ᵉ mois de l'année Tân Dậu), il appelle Phạm Văn Nhơn (qui gardait la passe de Thuận An) à son quartier. Les Tây Sơn attaquent Ngõa Dinh, et Đặng Trần Thường se replie sur Động Hải. La situation des Nguyễn devient assez critique. La flotte de Tống Phước Lương arrive à la passe de Nhật Lệ. Les Tây Sơn arrivent devant le rempart de Trấn Ninh.

Le front de Bình Định était tendu au même moment : Nguyễn Văn Thành écrit un mémoire secret pour dire que Trần Quang Diệu tient la place avec l'énergie du désespoir et qu'on ne peut l'emporter, et que les vivres de l'armée sont presque épuisés à Thị Nại. Le roi charge alors Nguyễn Hữu Chính d'y porter vingt-cinq mille phương de riz de la capitale.

En février 1802 (1ᵉʳ mois de l'année Nhâm Tuất), le roi Nguyễn est à Trấn Ninh. Cảnh Thịnh envoie Nguyễn Quang Thùy et le commandant général Siêu attaquer Trấn Ninh avec l'infanterie, tandis que le tư lệ Đinh Công Tuyết et les đô đốc Nguyễn Văn Đằng et Lực, joints à plus de cent jonques des Tề Ngôi, se rangent en bataille à la passe de Nhật Lệ. Le roi Nguyễn envoie Nguyễn Văn Trương porter la flotte au large. Phạm Văn Nhơn et Đặng Trần Thường tiennent le front de terre.

Les Tây Sơn attaquent Trấn Ninh. Ils s'y accrochent et y montent comme des fourmis. Les Nguyễn, du haut de la montagne, font rouler des pierres, et les Tây Sơn tombent en foule. Quang Toản veut retirer ses troupes. Bùi Thị Xuân saisit la bride de son cheval et le retient. Montée sur un éléphant, elle donne l'assaut et, au mépris de la mort, pousse ses hommes du matin jusqu'à midi sans reculer82.

La flotte de Nguyễn Văn Trương, favorisée par le vent du nord, enlève vingt bâtiments de guerre ennemis à la passe de Nhật Lệ. Voyant sa flotte battue et son infanterie en désordre, Quang Toản s'enfuit à Đông Cao83, et Nguyễn Văn Kiên se rend. Apprenant qu'il reste cinquante navires de vivres Tây Sơn mouillés dans la rivière Gianh, Tống Phước Lương et Nguyễn Văn Vân [fils de Nguyễn Văn Trương] les interceptent et prennent tous les navires et sept cents hommes. Les Tây Sơn se disloquent. Le ministre Nguyễn Thế Trực, le đô đốc Trần Văn Mô, le tham đốc Bùi Văn Ngoạn et le thiếu tể Nguyên sont tous pris.

Après cette grande victoire, le roi Nguyễn propose de ramener ses troupes à Phú Xuân. Ses généraux veulent tous profiter du succès pour marcher sur le Nord ; le roi leur dit : « De tous les rebelles, il n'y a que Trần Quang Diệu de vraiment redoutable. Tant qu'on n'en aura pas fini avec Diệu, il ne faut pas avancer à la légère. »84 Le 15 février 1802 (jour Ất Dậu, 13/1 Nhâm Tuất), le roi Nguyễn rentre à Phú Xuân.

Sur le front du Sud, les Nguyễn ne parviennent toujours pas à réduire la citadelle de Bình Định. En avril 1802 (3ᵉ mois lunaire), la situation des Tây Sơn dans la place devient de jour en jour plus pressante. Apprenant la défaite de leur grande armée à Trấn Ninh, Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng, avec les généraux Từ Văn Chiêu, Nguyễn Văn Mân, Nguyễn Văn Giáp, Nguyễn Văn Điềm et Lê Văn Hưng — plus de quatre-vingts hommes en tout —, trois mille soldats aguerris et quatre-vingt-six éléphants mâles, abandonnent Quy Nhơn de nuit et gagnent le Nghệ An par la route du Laos85.

Le roi Nguyễn érige la préfecture de Gia Định en place de Gia Định. En mai 1802 (4ᵉ mois lunaire), il commence à faire réparer et élever la citadelle impériale (Huế)86.

Le roi Gia Long monte vers le Nord

Sur le conseil de Đặng Đức Siêu, tham tri du ministère des Rites, et de Trần Văn Trạc, tham tri du ministère de la Justice, le roi Nguyễn monte sur le trône impérial sous le nom de Gia Long avant de marcher sur Thăng Long. Le 31 mai 1802 (jour Canh Ngọ, 1/5 Nhâm Tuất), il élève un autel dans la plaine d'An Ninh et sacrifie au Ciel et à la Terre. Le 1ᵉʳ juin 1802 (jour Tân Mùi, 2/5 Nhâm Tuất), il en informe respectueusement ses ancêtres. Il prend le nom de règne de Gia Long. Il remet son sceau à son oncle, le duc Tôn Thất Thăng. Il élève ses généraux : Nguyễn Huỳnh Đức, Nguyễn Văn Nhơn et Phạm Văn Nhơn sont faits ducs. Le commandant en chef de la place de gauche de l'armée du Thần Sách, Lê Văn Duyệt, est fait commissaire royal, général en chef de l'aile gauche et général pacificateur de l'Ouest, et le camp de gauche de la Garde impériale devient l'arrière-garde. Le général Lê Chất est fait commissaire royal, général en chef de l'arrière-garde et général pacificateur de l'Ouest… Un manifeste en six points est promulgué à l'adresse du peuple du Bắc Hà. Huit règles de discipline militaire sont fixées. Trịnh Hoài Đức est envoyé en ambassade chez les Qing et élevé spécialement au rang de ministre : Trịnh Hoài Đức devient ministre des Finances.

Le 20 juin 1802 (jour Canh Dần, 21/5 Nhâm Tuất), le roi quitte la capitale, emmenant son quatrième fils (Minh Mạng), onze ans, et monte vers le Nord. Le 22 juin 1802 (jour Nhâm Thìn, 23/5 Nhâm Tuất), il est à An Lạc (Quảng Trị). Le 25 juin 1802 (jour Ất Mùi, 26/5 Nhâm Tuất), à Động Hải (Trấn Ninh, Quảng Bình). Le 26 juin 1802 (jour Bính Thân, 27/5 Nhâm Tuất), à Thanh Hà (Quảng Bình). Il envoie Đặng Trần Thường surprendre le Hoành Sơn (col de Ngang) par la haute route.

Nguyễn Văn Trương commande la flotte. Lê Văn Duyệt commande l'infanterie et suit la route du milieu. Nguyễn Văn Xuyên fait passer les éléphants au-delà de la rivière Gianh. Le tham tri du ministère des Finances Nguyễn Hữu Đồng veille aux vivres.

La flotte de Nguyễn Văn Trương arrive à la passe de Ròn (Quảng Bình) ; les đô đốc Tây Sơn Nguyễn Văn Ngũ et Nguyễn Văn Lục s'enfuient, et la place de Hà Trung (au Nghệ An) est prise. Lê Văn Duyệt enlève le poste de Đại Nại (chef-lieu du district de Thạch Hà, Hà Tĩnh).

Le 30 juin 1802 (jour Canh Tý, 1/6 Nhâm Tuất), Gia Long s'arrête à la place de Hà Trung. La flotte entre dans la passe de Hội Thống ; l'intendant Nguyễn Văn Thận est battu. L'infanterie arrive à la place de Nghệ An, prend Nguyễn Lân, fils de Nguyễn Nhạc, et enlève le poste de Tiên Lý (préfecture de Diễn Châu, Nghệ An). Le 3 juillet 1802 (jour Quý Mão, 4/6 Nhâm Tuất), Gia Long arrive à la citadelle de Nghệ An. Le thiếu uý Đặng Văn Đằng et le đô đốc Đào Văn Hổ se rendent. L'avant-garde arrive à Thanh Hoa (Thanh Hoá) et prend le fils de Nguyễn Huệ, le gouverneur Quang Bàn, ainsi que l'intendant Nguyễn Văn Thận. Le tư mã Nguyễn Văn Tứ s'enfuit avec ses troupes. Đặng Trần Thường arrive au quartier impérial et présente ses prisonniers : le fils de Nguyễn Huệ, Thất, le tham đốc Phạm Văn Điềm et le đô đốc Nguyễn Văn Ngũ. Tous sont mis à mort. Gia Long charge Hoàng Văn Toản, Trịnh Ngọc Trí et Tôn Thất Liêm de ramener la reine mère [de Gia Định] à la capitale87.

Trần Quang Diệu et Võ Văn Dũng sont pris

Le commandant en second de la place de gauche Võ Văn Doãn et le commandant en chef du camp d'avant Lê Đức Định prennent le thiếu phó Trần Quang Diệu sur la haute route du Nghệ An. Le 13 juillet 1802 (jour Quý Sửu, 14/6 Nhâm Tuất), Gia Long arrive au Thanh Hoá. Phạm Ngọc Phác, Phạm Ngọc Thụy et dix-neuf habitants du village de Ngọ Xá (district de Nông Cống, Thanh Hoá) prennent le tư đồ Võ Văn Dũng. Ordre est donné de le mettre aux fers88.

Lê Văn Duyệt prend Tam Điệp et arrive à Thanh Hoa Ngoại (Ninh Bình) ; le đô đốc Tài se rend.

Le 16 juillet 1802 (jour Bính Thìn, 17/6 Nhâm Tuất), Gia Long arrive à Ninh Bình. La flotte de Nguyễn Văn Trương reprend le Sơn Nam Hạ, où Trương reste gouverner. Le 17 juillet 1802 (jour Đinh Tỵ, 18/6 Nhâm Tuất), Gia Long arrive au Sơn Nam Thượng (Hanoï) ; le đô đốc Lê Văn Hoà et le gouverneur adjoint Tín se rendent. Le 20 juillet 1802 (jour Canh Thân, 21/6 Nhâm Tuất), Gia Long entre dans la citadelle de Thăng Long.

Cảnh Thịnh avait fui plus tôt avec ses frères Quang Thùy, Quang Duy et Quang Thiệu, les tư mã Nguyễn Văn Dụng et Nguyễn Văn Tứ et le đô đốc Tú ; ils avaient franchi le fleuve Nhị Hà jusqu'à Xương Giang (Bắc Ninh) et passé la nuit à la pagode de Thọ Xương. Les villageois complotèrent de les piller. L'escorte se débanda. Quang Thùy se pendit ; le đô đốc Tú et sa femme se donnèrent la mort. Tous furent mis en cage et ramenés à Thăng Long89.

Le 24 octobre 1802 (jour Bính Thân, 28/9 Nhâm Tuất), Gia Long quitte Thăng Long, y laissant Nguyễn Văn Thành comme gouverneur général de la citadelle du Nord. Le 27 octobre 1802 (jour Kỷ Hợi, 1/10 Nhâm Tuất), le roi arrive au Thanh Hoá et se rend aux tombeaux et au temple ancestral du mont Thiên Tôn. Le 10 novembre 1802 (jour Quý Sửu, 15/10 Nhâm Tuất), Gia Long rentre à Phú Xuân. Đặng Đức Siêu compose Les Neuf Chants du retour du char impérial.

Sur la capture du thiếu phó Trần Quang Diệu et du tư đồ Võ Văn Dũng, le Thực lục et le Liệt truyện divergent un peu. Selon le Thực lục, en juillet 1802, Võ Văn Doãn et Lê Đức Định prirent Trần Quang Diệu sur la haute route du Nghệ An :

« Diệu, parti de Quy Nhơn avec sa bande, s'enfuyait à travers les forêts et les torrents ; chaque fois qu'un hameau man voulait lui barrer la route, il se battait pour passer. En quelques mois, les vivres furent épuisés et les soldats se dispersèrent. Au hameau de Quy Hợp, il tomba soudain sur les troupes royales ; officiers et soldats rebelles étaient épuisés et ne purent combattre. Diệu fut donc pris. On prit aussi ses gens : Từ Văn Chiêu, Nguyễn Văn Giáp, Lê Văn Hưng, Nguyễn Văn Mân, et soixante-seize éléphants mâles. La nouvelle de la victoire fut annoncée. Le roi ordonna à Lê Văn Duyệt de les mettre aux fers, en recommandant de n'en tuer aucun de sa propre autorité. Plus tard, Văn Chiêu tomba malade et l'on ordonna de le tuer. »90

« Le jour Quý Sửu [14/6 Nhâm Tuất, 13/7/1802], le char impérial arriva à Thanh Hoa [Thanh Hoá]… Phạm Ngọc Phác, Phạm Ngọc Thụy et dix-neuf habitants du village de Ngọ Xá (district de Nông Cống) prirent le tư đồ rebelle Võ Văn Dũng et trois de ses gens, et les amenèrent au quartier impérial. Ordre fut donné de les mettre aux fers. »91

Le Liệt truyện rapporte : « L'infanterie de Lê Văn Duyệt et de Lê Chất, arrivée à la rivière Thanh Long, enleva le magasin de Kỳ Lân. Le gouverneur usurpateur du Nghệ An, Nguyễn Văn Thận, le gouverneur adjoint Nguyễn Triêm, le commandant de la flotte Đại et le thiếu uý Đăng abandonnèrent la place et s'enfuirent au poste de Tiên Lý (c'est-à-dire la citadelle de la préfecture de Diễn Châu) ; Triêm se pendit, Thận s'enfuit au Thanh Hoá. Quang Diệu, descendu de Quy Hợp vers Hương Sơn (Nghệ An), apprit que le Nghệ An était tombé ; il passa par Thanh Chương et franchit la rivière Thanh Long ; ceux qui le suivaient se dispersèrent peu à peu. Diệu et sa femme, Thị Xuân, furent tous deux pris vivants par les troupes royales ; Văn Dũng fut pris et amené par les gens du pays de Nông Cống (Thanh Hoá). La grande armée arriva au Thanh Hoá, et le gouverneur usurpateur Quang Bàn, ainsi que Thận et Đằng, demandèrent tous à se rendre. »92

Le Liệt truyện écrit : « Diệu et sa femme », tandis que le Thực lục ne dit rien de Bùi Thị Xuân. Le Thực lục rapporte d'ordinaire les faits brièvement et n'écrit que ce qui est exact ; le Liệt truyện raconte, et parfois conjecture. La capture de Bùi Thị Xuân reste donc douteuse. Il n'est pas sûr qu'elle ait été prise, car ni le Thực lục ni le Liệt truyện ne disent où ni en quel endroit Trần Quang Diệu aurait rejoint Bùi Thị Xuân.

Les Tây Sơn pris et mis à mort

En résumé, de juin 1801 à juillet 1802, les Nguyễn prirent les familles, les fonctionnaires et les généraux suivants des Tây Sơn. Lê Văn Duyệt prit le gendre impérial Nguyễn Văn Trị et le đô đốc Phan Văn Sách sur le front de Phú Xuân. Au Quảng Bình, les frères de Quang Toản — Quang Cương, Quang Tự, Quang Điện — et plus de trente femmes et filles furent livrés contre récompense. Le nội hầu Lê Văn Lợi, le thiếu uý Văn Tiến Thể, le régent Trần Văn Kỷ, le ministre des Fonctionnaires Hồ Công Diệu… se rendirent. Gia Long laissa Nguyễn Thiếp rentrer au Nghệ An. Nguyễn Quang Cương et les tham lĩnh Ngoạn et Tuân furent mis en cage et conduits à Bình Định. Nguyễn Quang Tự, Nguyễn Quang Điện et le gendre impérial Nguyễn Văn Trị furent conduits à Gia Định, puis mis à mort. En juin 1801, les généraux Nguyễn Văn Khôn et Hồ Văn Tự furent pris au bảo de Trà Khúc [Quảng Ngãi] et conduits à la capitale93.

En novembre-décembre 1801 (10ᵉ mois lunaire), le régent Trần Văn Kỷ, qui s'était rendu, chercha à reprendre contact avec l'empereur Cảnh Thịnh et fut mis à mort. En décembre 1801 (11ᵉ mois lunaire), le Thực lục note :

« On détruisit le tombeau du Tây Sơn Nguyễn Huệ, on fendit le cercueil, on exposa le corps, on ficha la tête au marché. Ses fils, ses filles, ses parents et ses officiers, trente et une personnes, furent tous démembrés vifs. » Puis un édit fut publié : « On a pris les enfants et les officiers de Nguyễn Văn Huệ en nombre incalculable (…) Aujourd'hui, on a détruit les tombeaux du rebelle Huệ et de sa femme, fiché leurs têtes et exposé leurs corps. Ceux de leur bande que l'on a pris ont tous été mis à mort. »

En avril 1802 (3ᵉ mois lunaire), Nguyễn Văn Vân prit trois fils de Nguyễn Nhạc — Thanh, Hán et Dũng — et les livra ; ordre fut donné de les tuer tous.

En juin 1802, Nguyễn Lân, fils de Nguyễn Nhạc, fut pris au Nghệ An.

Le 3 juillet 1802, le thiếu uý Đặng Văn Đằng et le đô đốc Đào Văn Hổ se rendirent au Nghệ An. Le fils de Nguyễn Huệ, le gouverneur Quang Bàn, et l'intendant Nguyễn Văn Thận furent pris au Thanh Hoá. Le tư mã Nguyễn Văn Tứ s'enfuit avec ses troupes.

Đặng Trần Thường présenta ses prisonniers : le fils de Nguyễn Huệ, Thất, le tham đốc Phạm Văn Điềm et le đô đốc Nguyễn Văn Ngũ ; ordre fut donné de les tuer tous.

En juillet 1802, le commandant en second de la place de gauche Võ Văn Doãn et le commandant en chef du camp d'avant Lê Đức Định prirent le thiếu phó Trần Quang Diệu sur la haute route du Nghệ An.

Le 13 juillet 1802, Phạm Ngọc Phác, Phạm Ngọc Thụy et dix-neuf habitants du village de Ngọ Xá (district de Nông Cống, Thanh Hoá) prirent le tư đồ Võ Văn Dũng. Ordre fut donné de le mettre aux fers94.

Le 20 juillet 1802 (jour Canh Thân, 21/6 Nhâm Tuất), le roi Gia Long arriva à la citadelle de Thăng Long et ordonna : « Ceux qui ont accepté une charge des rebelles et se dénonceront eux-mêmes seront exemptés de peine : trois jours de délai pour ceux qui sont près, cinq pour ceux qui sont loin. Passé ce délai, ceux qui ne se seront pas dénoncés et que l'on prendra seront punis. Les soldats débandés des rebelles rentrés chez eux avec leurs armes devront les remettre aussitôt au poste militaire ; s'ils les cachent, ils seront jugés selon la loi militaire. »95

L'empereur Cảnh Thịnh s'enfuit avec ses frères Quang Thùy, Quang Duy et Quang Thiệu, les tư mã Nguyễn Văn Dụng et Nguyễn Văn Tứ et le đô đốc Tú jusqu'à Xương Giang (dans le Bắc Ninh). L'escorte se débanda. Quang Thùy se pendit. Le đô đốc Tú et sa femme se donnèrent la mort. Tous furent mis en cage et ramenés à Thăng Long96.

« En la 12ᵉ année de Minh Mạng (1831), on prit les fils de Nhạc, Văn Đức et Văn Lương, et son petit-fils Văn Đâu (fils de Văn Đức) ; tous furent coupés en deux par le milieu du corps. Dès lors, il ne restait plus un seul rejeton de la lignée des Tây Sơn. »97

En novembre-décembre 1802 (11ᵉ mois de l'année Nhâm Tuất) eut lieu la cérémonie de proclamation des faits d'armes. Le 30 novembre 1802 (jour Quý Dậu, 6/11 Nhâm Tuất), on sacrifia au Ciel et à la Terre. Le 1ᵉʳ décembre 1802 (jour Giáp Tuất, 7/11 lunaire), on célébra le hiến phù (la présentation des prisonniers) au Temple ancestral. Le Thực lục écrit :

« On ordonna à Nguyễn Văn Khiêm, commandant en chef de la place d'escorte, et à Nguyễn Đăng Hựu, tham tri du ministère de la Justice, de conduire Nguyễn Quang Toản et ses frères Quang Duy, Quang Thiệu et Quang Bàn hors de la porte de la ville et de les faire écarteler par cinq éléphants. (On attache cinq éléphants à la tête, aux deux bras et aux deux jambes, et on les fait tirer : c'est un supplice extrême.) On pila les ossements de Nguyễn Văn Nhạc et de Nguyễn Văn Huệ et on les jeta ; quant aux crânes de Nhạc, de Huệ et de Toản et aux tablettes funéraires de Huệ et de sa femme, on les enferma à la Maison des objets extérieurs (rebaptisée ensuite Vũ Khổ) ; en la 2ᵉ année de Minh Mạng, on les transféra dans une prison, sous clef à perpétuité. Quant à leurs gens, Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng et les autres, tous furent châtiés selon toute la rigueur de la loi et leurs têtes fichées pour l'instruction de chacun. Un édit fut promulgué au-dedans comme au-dehors. »98

L'édit adressé au peuple entier nomme les charges et les noms des officiers mis à mort : « Le thiếu phó Trần Quang Diệu, le tư đồ Võ Văn Dũng, le tư mã Nguyễn Văn Tứ, l'intendant Nguyễn Văn Thận, le đô ngu Nguyễn Văn Giáp, le général en chef Lê Văn Hưng, ainsi que les chefs de leur bande, ont tous été arrêtés et emprisonnés, tous mis à mort, et leurs têtes fichées pour l'instruction du peuple. »99

Les chefs de leur bande peuvent s'entendre ici d'une partie ou de la totalité des personnes prises que l'on vient d'énumérer. Un général pris mais jugé « sans nom », comme le đô đốc Đinh Công Tuyết, ne fut « pas mis à mort ».

En principe, celui qui se rendait n'était pas puni, sauf s'il était retourné aux Tây Sơn après s'être rendu : ainsi le thái bảo Phạm Văn Tham, le régent Trần Văn Kỷ, le tham đốc Phạm Văn Điềm et le đô đốc Nguyễn Văn Ngũ, tous mis à mort. Le nom de Bùi Thị Xuân ne figure pas non plus. Elle s'est donc peut-être échappée.


© Copyright Thuy Khue 2015


  1. Luân est la lecture de Trần Trọng Kim ; Ngô Đức Thọ la corrige en Cốn (Ngô Đức Thọ, Chữ huý Việt Nam qua các triều đại [Les caractères tabous du Viêt Nam à travers les dynasties], Văn Hoá, 1997, p. 124-126). ↩︎

  2. Nguyễn Phước Thuần est né en l'année Giáp Tuất (1754). ↩︎

  3. Tống Phước Hiệp, le meilleur général des seigneurs Nguyễn au dernier moment, avant leur anéantissement, descendait de Tống Phước Trị (gouverneur du Thuận Hoá sous les Lê, rallié aux seigneurs Nguyễn dès l'origine). Sous le seigneur Võ Vương Nguyễn Phước Khoát, Tống Phước Hiệp fut gouverneur de la place de Long Hồ. En 1774, les Tây Sơn s'étant soulevés et ayant poussé jusqu'au Bình Thuận, le contrôleur de Gia Định Nguyễn Cửu Đàm chargea Tống Phước Hiệp et Nguyễn Khoa Thuyên de conduire les troupes des cinq places contre eux ; ils reprirent le Bình Thuận, Diên Khánh et le Bình Khang (Khánh Hoà) (Liệt truyện tiền biên, p. 133). ↩︎

  4. La préfecture de Bình Khang devint, en la 2ᵉ année de Gia Long, la préfecture de Bình Hoà ; en la 12ᵉ année de Minh Mạng, la préfecture de Ninh Hoà ; en la 13ᵉ, lors du découpage des circonscriptions, elle prit le nom de province de Khánh Hoà (Đại Nam nhất thống chí, Thuận Hoá, 1992, III, p. 89). ↩︎

  5. C'est-à-dire la place de Hà Trung au Nghệ An, et non la préfecture de Hà Trung, dans la province de Thanh Hoá (Đại Nam nhất thống chí, II, p. 226). ↩︎

  6. Phước Dương était le fils du prince héritier Phước Hiệp, mort jeune. ↩︎

  7. Thực lục, I, p. 204. ↩︎

  8. Mạc Thiên Tứ était le fils de Mạc Cửu. Mạc Cửu, originaire du Guangdong, s'était réfugié au Chân Lạp à la chute des Ming, sous le seigneur Hiển Tông Nguyễn Phước Chu (1691-1725), pour y faire fortune. Quand le seigneur Hiển Tông eut pris tout le Champa et descendit sur le Chân Lạp (région de Gia Định et de Hà Tiên), Mạc Cửu et ses gens se rallièrent à lui (1708) ; le seigneur en fit un commandant militaire général, chargé de garder cette terre, qu'il nomma Hà Tiên. Mạc Cửu mourut en 1735. En 1736, le seigneur Túc Tông Nguyễn Phước Chú (1725-1738) fit de Mạc Thiên Tứ l'đô đốc de la place de Hà Tiên, lui accorda trois navires à « tablette du dragon » exempts de taxes et lui permit d'ouvrir un atelier monétaire. Thiên Tứ défricha la terre de Hà Tiên, y établit des bureaux, y leva des troupes, y éleva des remparts, y ouvrit des marchés : Hà Tiên devint une ville populeuse. Homme de lettres, Mạc Thiên Tứ y fonda le Chiêu Anh Các, et Hà Tiên devint une terre littéraire. Mais Hà Tiên fut sans cesse en guerre, les gens du Chân Lạp (Cambodge) voulant reprendre leur terre et les Siamois voulant l'envahir. En 1771, les Siamois attaquèrent de nouveau ; Mạc Thiên Tứ appela Gia Định au secours ; le contrôleur (le fonctionnaire en chef) Tống Văn Khôi ne bougea pas, mais Tống Phước Hiệp, gouverneur de Long Hồ, l'ayant appris, porta des troupes à Châu Đốc, et les Siamois s'enfuirent. Mạc Thiên Tứ et ses fils se replièrent sur Trấn Giang et présentèrent une lettre pour s'accuser ; le seigneur Định Vương Nguyễn Phước Thuần leur pardonna et confia à Thiên Tứ la garde de Trấn Giang (Đại Nam liệt truyện, I, p. 184-190, et Liệt truyện tiền biên, p. 132). ↩︎

  9. Le district de Trấn Giang, au XVIIIᵉ siècle, dépendait de la place de Hà Tiên : c'est la région de Cần Thơ (Đại Nam liệt truyện tiền biên, traduit par Cao Tự Thanh, Khoa Học Xã Hội, 1995, p. 134). ↩︎

  10. La passe de Cu Đê est à vingt-sept lieues au nord du district de Hoà Vang. ↩︎

  11. Ba Giồng, ou Ba Giòng (les levées de Yến, de Kì Lân et de Qua Qua), c'est-à-dire Tam Phụ, se trouve entre les deux districts de Kiến Đăng et de Kiến Hưng (province de Định Tường) ; c'est un pays de buttes et de tertres enchevêtrés, à la végétation touffue, avec un grand cours d'eau devant et la forêt profonde derrière : c'était le point de ralliement de Đỗ Thanh Nhơn et de ses hommes de Đông Sơn (Đại Nam nhất thống chí, t. 5, p. 95). ↩︎

  12. Le roi Nguyễn avait envoyé les deux cai cơ Sâm et Tĩnh au Siam nouer des relations amicales. Au même moment, un navire marchand siamois passant à Hà Tiên fut pillé et son équipage massacré par le gouverneur Thăng (le gouverneur de Hà Tiên s'appelait Thăng) ; puis un homme du Chân Lạp raconta faussement au roi de Siam que Gia Định avait envoyé une lettre secrète chargeant Tôn Thất Xuân et Mạc Thiên Tứ de servir d'intelligences pour s'emparer de Bangkok. Le roi de Siam, furieux, fit emprisonner Sâm et Tĩnh et fit arrêter la famille de Mạc Thiên Tứ (réfugiée à Bangkok pour fuir les Tây Sơn) pour l'interroger. Mạc Tử Duyên (fils de Mạc Thiên Tứ) mourut sous les coups. Mạc Thiên Tứ se donna la mort. Tôn Thất Xuân, Sâm et Tĩnh et les proches de Mạc Thiên Tứ, cinquante-trois personnes, périrent tous (Thực lục, I, p. 209). ↩︎

  13. Trịnh Hoài Đức, Gia Định thành thông chí, traduction de Đỗ Mộng Khương et Nguyễn Ngọc Tỉnh, Giáo Dục, 1999, p. 40. ↩︎

  14. Appelée aussi Thất Kỳ Giang, là où sept cours d'eau se rejoignent à Biên Hoà, à trente-sept lieues au nord-ouest du district de Phước An. ↩︎

  15. Thực lục, I, p. 211-212. ↩︎

  16. Thực lục, I, p. 211-212 ; Liệt truyện, t. 2, p. 506. ↩︎

  17. Selon Nguyễn Đình Đầu : le poste de Thảo Câu, c'est-à-dire Vàm Cỏ, rebaptisé ensuite Hữu Bình, fut appelé par les Français, lors de la prise de 1859, Fort du Sud, que nous avons retraduit par Đồn Nam ; il se trouvait au bout des entrepôts du port de commerce, à l'angle de la rivière de Saigon et de l'actuel pont de Tân Thuận. Le poste de Giác Ngư, c'est-à-dire Cá Trê, rebaptisé ensuite Tả Định, appelé par les Français Fort du Nord, que nous avons retraduit par Đồn Bắc, se trouvait à Thủ Thiêm, sur la rive gauche de la rivière de Saigon, face au poste de Vàm Cỏ (Nguyễn Đình Đầu, Địa lý lịch sử thành phố Hồ Chí Minh, dans Địa chí văn hoá thành phố Hồ Chí Minh, éditions de Hô Chi Minh-Ville, 1987, p. 172, note 2). ↩︎

  18. La grande princesse Ngọc Đảo (septième fille de Võ Vương, tante de Nguyễn Ánh), venue elle aussi veiller à l'intendance, fut tuée par les hommes de Trần Hưng. ↩︎

  19. Thực lục, I, p. 218. ↩︎

  20. Launay, Histoire de la mission de Cochinchine, III, p. 84-92. ↩︎

  21. Lettre de Pigneau de Béhaine du 20 mars 1785 aux Missions étrangères (Launay, Histoire de la mission de Cochinchine, III, p. 84-92). ↩︎

  22. Thực lục, I, p. 223. ↩︎

  23. Hoàng Lê nhất thống chí, Ngô Thì Chí, traduction de Ngô Tất Tố, Phong Trào Văn Hoá, Saigon, 1969, p. 27. ↩︎

  24. Hoàng Lê, p. 37. ↩︎

  25. Hoàng Lê, p. 77. ↩︎

  26. Hoàng Lê, p. 81. ↩︎

  27. Liệt truyện, II, p. 538. ↩︎

  28. Hoàng Lê, p. 92. ↩︎

  29. Hoàng Lê, p. 103, 105. ↩︎

  30. Trịnh Lệ était fils du seigneur Trịnh Doanh (1740-1767). ↩︎

  31. Trịnh Bồng était fils du seigneur Trịnh Giang (1730-1740) ; Bồng était l'oncle de Lệ. ↩︎

  32. Thực lục, I, p. 233. ↩︎

  33. Alexis Faure, dans son Mgr Pigneau de Béhaine, « reconnaîtra » à l'évêque la paternité de cette politique ! ↩︎

  34. Hoàng Lê nhất thống chí, p. 262, 263, 264, 268. ↩︎

  35. Liệt truyện, II, p. 546. ↩︎

  36. Hoàng Lê, p. 282 ; Liệt truyện, II, p. 546. ↩︎

  37. Hoàng Lê, p. 238. ↩︎

  38. Liệt truyện, II, p. 548. ↩︎

  39. Hoàng Lê, p. 306-307. ↩︎

  40. Hoàng Lê, p. 307. ↩︎

  41. Liệt truyện, p. 550. ↩︎

  42. Hoàng Lê, p. 308. ↩︎

  43. Liệt truyện, II, p. 550. ↩︎

  44. Thực lục, I, p. 218. ↩︎

  45. Liệt truyện, II, p. 77-282. ↩︎

  46. Lettre de Le Labousse à M…, 16 juin 1792 (Launay, Histoire de la mission de Cochinchine, III, p. 223). ↩︎

  47. Lettre de Lavoué à Létondal, écrite à Lái Thiêu le 16 juin 1792. Lettre de Le Labousse à Létondal, écrite de la frontière du Cambodge le 17 juin 1792. Lettre de Pigneau de Béhaine à Boiret du 20 juin 1792 (Launay, III, p. 295-297). ↩︎

  48. Le Liệt truyện note : « En l'année Nhâm Tý, Huệ mourut ; Toản n'avait que dix ans » (Liệt truyện, 2, p. 562). L'âge donné dans le Liệt truyện est l'âge vietnamien : Quang Toản n'avait donc que neuf ans au compte occidental. ↩︎

  49. Thực lục, I, p. 299. ↩︎

  50. Liệt truyện, II, p. 78. ↩︎

  51. Liệt truyện, II, p. 321. ↩︎

  52. La date de la mort de l'empereur Thái Đức est donnée par les sources suivantes. Hoàng Lê nhất thống chí, p. 332 : « Au huitième mois de cette année-là, Nhạc mourut », c'est-à-dire au 8ᵉ mois de l'année Quý Sửu [septembre 1793]. Lettre de l'évêque de Gortyne, chargé du vicariat du nord du Bắc Hà, du 22 avril 1794 : « Le fameux Nhạc (l'un des chefs des rebelles du Sud) est mort le 13 décembre dernier [13 décembre 1793] … on dit même qu'il aurait été empoisonné » (Documents relatifs à l'époque de Gia Long, p. 32). Et le Thực lục, au 9ᵉ mois de l'année Quý Sửu (octobre 1793), note : « Le rebelle Tây Sơn Nguyễn Văn Nhạc est mort » (Thực lục, I, p. 299). L'évêque de Gortyne nous paraissant trop éloigné pour avoir pu être bien informé, nous nous en tenons provisoirement au Hoàng Lê et au Thực lục. ↩︎

  53. Liệt truyện, II, p. 474. ↩︎

  54. Le prince héritier, gouvernant à Gia Định, avait pour l'assister le général de l'aile gauche Phạm Văn Nhơn, le commissaire aux citadelles Tô Văn Đoài, Nguyễn Đô, du ministère des Rites, le chef d'état-major Nguyễn Thái Nguyên, Phan Thiên Phúc, du ministère des Finances, et Nguyễn Văn Nghị, du ministère de la Justice. ↩︎

  55. Gia Hưng, Gia Khánh, Gia Nguyên, Gia Hạnh, Gia Trinh, Gia Tường, Gia Minh, Gia Hoà, Gia Trị, Gia Thịnh, Gia Vĩnh, Gia Hựu, Gia Hy, Gia Hội, Gia Thiện (Thực lục, I, p. 333). ↩︎

  56. Long Ngự, Long Hưng, Long Thượng, Long Đại, Long Nhất, Long Nhị, Long Tam, Phượng Đại, Phượng Nhị, Hồng Đại, Hồng Nhị, Hồng Tam, Loan Đại, Loan Nhất, Loan Nhị, Bằng Đại, Bằng Nhất, Bằng Nhị, Bằng Tam (Thực lục, I, p. 347). ↩︎

  57. Au village de Cần Húc, district de Diên Phước. ↩︎

  58. Là où les deux rivières Cẩm Lệ et Vĩnh Điện se jettent à la mer. ↩︎

  59. Dépend de Tây Ninh, à vingt-neuf lieues au nord-ouest de Saigon. De la forêt de Quang Hoá, Trịnh Hoài Đức écrit : « buttes et monts s'y entassent, la forêt s'y étend sans fin, les arbres y sont hauts et gros, montent droit au ciel et couvrent d'ombre épaisse quelques centaines de lieues ; canots de bois, barques et radeaux, bûcherons et charpentiers y dressent des huttes et y abattent bois et lattes… » (Gia Định thành thông chí, p. 37). ↩︎

  60. Phạm Văn Triệu et Tôn Thất Chương, commandants en chef et en second du camp d'avant. Lê Văn Duyệt et Hoàng Viết Toản, du camp de gauche. Trần Văn Tín et Phan Văn Kỳ, du camp de droite. Mai Đức Nghị et Nguyễn Đức Thiện, du camp d'arrière. Nguyễn Đức Xuyên et Nguyễn Đình Đắc, du camp du centre. Le chưởng cơ Tống Viết Phước, de l'avant-garde du Thần Sách, fut en outre fait lieutenant général de l'aile gauche (Thực lục, I, p. 368-369). ↩︎

  61. Dans une armée du Thần Sách aussi considérable, Olivier de Puymanel, qui eut la charge la plus élevée de tous les Français venus servir Nguyễn Ánh, était vệ uý [commandant d'une garde, environ six cents hommes] : c'est un rang élevé, mais ce n'est pas le premier, et encore moins celui de « commandant en chef de l'armée » que les plumes coloniales lui ont prêté. Puymanel était sous les ordres des commandants en chef et en second des camps de gauche, de droite, du centre… [comme Lê Văn Duyệt, Nguyễn Đức Xuyên…] ; ceux-ci étaient sous les ordres du général Phạm Văn Nhơn, qui commandait l'armée du Thần Sách ; et l'armée du Thần Sách était sous les ordres des généraux commandant les places, comme Võ Tánh, Tôn Thất Hội, Nguyễn Văn Trương…, lesquels relevaient directement de Nguyễn Ánh. ↩︎

  62. Thực lục, I, p. 373. ↩︎

  63. Lettre du 18 mai 1799 de Jean Daniel et Antoine Neubrone, de Malacca, à Pigneau de Béhaine, La Cochinchine religieuse, I, p. 562-563. ↩︎

  64. Hameau de Liêm Trực, district de Tuy Phước, Bình Định. ↩︎

  65. C'est-à-dire Bến Đá, au nord du Bình Định, à la limite du Quảng Ngãi. ↩︎

  66. Lettre de Le Labousse au Séminaire des Missions étrangères, 1ᵉʳ mai 1800, Nouvelles Lettres édifiantes, t. VIII, p. 181-190. ↩︎

  67. Lettre du père Le Labousse aux directeurs des Missions étrangères, 24 février 1800, Launay, III, p. 374-382. ↩︎

  68. Thực lục, I, p. 411. ↩︎

  69. Liệt truyện, II, p. 147. ↩︎

  70. Thực lục, p. 434. ↩︎

  71. Liệt truyện, II, p. 108. ↩︎

  72. Liệt truyện, II, p. 188. ↩︎

  73. Thực lục, p. 451. ↩︎

  74. Thực lục, p. 452. ↩︎

  75. Thực lục, p. 453. ↩︎

  76. Thực lục, I, p. 456. ↩︎

  77. Liệt truyện, II, p. 110. ↩︎

  78. Thực lục, I, p. 474. ↩︎

  79. Dépend du district de Phong Lộc, province de Quảng Bình. ↩︎

  80. Dépend du district de Bố Trạch, province de Quảng Bình. ↩︎

  81. C'est-à-dire Dinh Ngói, dans le district de Bố Trạch, province de Quảng Bình. ↩︎

  82. Liệt truyện, II, p. 570 ; Thực lục, p. 479. ↩︎

  83. Dépend du district de Bố Trạch, province de Quảng Bình. ↩︎

  84. Thực lục, I, p. 480. ↩︎

  85. Thực lục, I, p. 499. ↩︎

  86. Thực lục, I, p. 487. ↩︎

  87. Thực lục, I, p. 499. ↩︎

  88. Thực lục, I, p. 499, 500. ↩︎

  89. Thực lục, I, p. 504. ↩︎

  90. Thực lục, I, p. 499. ↩︎

  91. Thực lục, I, p. 500. ↩︎

  92. Liệt truyện, II, p. 570-571. ↩︎

  93. Thực lục, I, p. 441, 442, 444, 446, 449. ↩︎

  94. Thực lục, I, p. 470, 473, 485, 499, 500. ↩︎

  95. Thực lục, I, p. 503. ↩︎

  96. Thực lục, I, p. 501 ; Liệt truyện, II, p. 571. ↩︎

  97. Liệt truyện, II, p. 571. ↩︎

  98. Thực lục, I, p. 513. ↩︎

  99. Thực lục, I, p. 533. ↩︎

Khảo sát công trạng của những người Pháp giúp vua Gia Long

Tóm tắt giai đoạn lịch sử 1777- 1802

Trước khi tìm hiểu công trạng của những người Pháp đến giúp vua Gia Long, chúng ta cần nhìn lại bối cảnh chung của cuộc nội chiến Nguyễn Ánh-Tây Sơn trong 25 năm, từ 1777 đến 1802. Chúng tôi tóm lược toàn cảnh qua lăng kính của Đại Nam Thực Lục và Đại Nam Liệt Truyện. Tuy gọi Tây Sơn là ngụy, là giặc, nhưng sử thần triều Nguyễn ghi chép rất kỹ về giai đoạn này. Trong hành trình tìm kiếm sự thực ở những chương sau, chúng ta luôn luôn phải trở lại những mốc thời gian của lịch sử và do đó, chương này sẽ giúp ta định được vị trí của mỗi bối cảnh, mỗi sự kiện.

I- Sự tranh chấp giữa Nguyễn Huệ và Nguyễn Ánh

Chúa Nguyễn chạy vào Gia Định

Chúa Nguyễn ở trong Nam kể từ Nguyễn Hoàng (1600-1613) đến Võ Vương Nguyễn Phước Khoát (1738-1765) là đời thứ tám. Võ Vương mất, di chúc lập con thứ hai là Nguyễn Phước Luân hay Cốn1, cha của Nguyễn Phước Ánh lên ngôi (Hoàng tử trưởng là Nguyễn Phước Chương mất sớm, hoàng tử thứ chín là Nguyễn Phước Hiệu được chọn làm thế tử, cũng mất; con là hoàng tôn Nguyễn Phước Dương còn nhỏ). Trương Phước Loan chuyên quyền, bắt Nguyễn Phước Luân giam vào ngục, khi tha về thì chết. Phước Luân được gọi là Hưng tổ. Lúc đó Nguyễn Ánh mới 3 tuổi (tên húy là Chủng, Noãn và Ánh, sinh ngày 8/2/1762). Chủng là tên lúc nhỏ, lớn dùng tên Ánh. Trương Phước Loan lập con thứ 16 của Võ Vương là Nguyễn Phước Thuần, 11 tuổi2 lên ngôi, tức Duệ Tông Hiếu Định Hoàng Đế còn gọi là Định Vương.

Tháng 3/1773 (tháng 2/Quý Tỵ), Tây Sơn khởi nghiệp; chiếm Qui Nhơn, Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Thuận. Nhưng một năm sau, tháng 4-5/1774 (tháng 4/Giáp Ngọ), tướng nhà Nguyễn Tống Phước Hiệp3 chiếm lại được 3 phủ Bình Thuận, Diên Khánh và Bình Khang4.

Ở Bắc, chúa Trịnh Sâm (1767-1782) thấy trong Nam có biến, bèn quyết định đánh; tháng 6-7/1774 (tháng 5 ÂL) sai Hoàng Ngũ Phúc làm thống tướng cùng Bùi Thế Đạt, Hoàng Phùng Cơ và Hoàng Đình Thể tiến vào Nam; tháng 11/1774 (tháng 10 ÂL) quân Trịnh vượt sông Gianh.

Tháng 12/1774 (tháng 11 ÂL) Trịnh Sâm đem thủy quân vào Nghệ An, đóng ở Hà Trung5.

Cuối tháng 1/1775 (tháng 12 Giáp Ngọ) Hoàng Ngũ Phúc chiếm được Phú Xuân (Huế).

Tháng 2/1775 (tháng 1/Ất Mùi) Định Vương chạy vào Quảng Nam, lập cháu là Nguyễn Phước Dương6 làm Thế tử (Đông cung) sai ở lại trấn thủ đất Quảng Nam, rồi cùng cháu là Nguyễn Phước Ánh (13 tuổi) con thứ ba của Hưng Tổ Nguyễn Phước Luân và cung quyến chạy vào Gia Định.

Chữ Gia Định, thời ấy, vừa chỉ Sài Gòn, vừa chỉ cả miền Nam.

Nguyễn Ánh, dù nhỏ tuổi, được dự bàn việc quân với chức Chưởng sử, coi quân Tả dực7. Tống Phước Hiệp làm Tiết chế. Mạc Thiên Tứ8 đem các con đến yết kiến, được thăng làm Đô đốc, các con làm Chưởng Cơ, Cai Cơ, đóng giữ đạo Trấn Giang [khu vực Cần Thơ]9.

Nguyễn Nhạc tiến đánh Quảng Nam. Đông Cung đóng quân ở Cu Đê10. Tháng 3/1775 (tháng 2 ÂL) Hoàng Ngũ Phúc vượt đèo Hải Vân vào đánh Quảng Nam. Nguyễn Nhạc cùng các tướng Tập Đình và Lý Tài, người Tầu, giao tranh với quân Trịnh của Hoàng Đình Thể và Hoàng Phùng Cơ ở Cẩm Sa. Thua trận, Tập Đình trốn về Quảng Đông. Lý Tài chạy về Bản Tân [biên giới Quảng Nam]. Nguyễn Nhạc đem Đông Cung Phước Dương về Quy Nhơn. Tháng 6/1775 (tháng 5 ÂL), Tống Phước Hiệp chiếm lại Phú Yên. Tháng 8/1775 (tháng 7 ÂL), Nguyễn Huệ tấn công Phú Yên. Phước Hiệp thua, lui giữ Hòn Khói. Châu Văn Tiếp, người Phú Yên, đem 1000 quân về theo Tống Phước Hiệp. Lý Tài bỏ Tây Sơn theo chúa Nguyễn.

Tháng 11/1775) (tháng 10 ÂL), Hoàng Ngũ Phúc, đóng ở Châu Ổ [địa giới Quảng Ngãi], quân bị bệnh dịch, chết một nửa, xin Trịnh Sâm cho rút về Thuận Hoá, rồi mất ở dọc đường.

Đỗ Thanh Nhơn chiếm lại Gia Định

Tháng 3-4/1776 (tháng 2 Bính Thân), Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Lữ vào chiếm Gia Định.

Tống Phước Hựu đưa Định Vương chạy về Trấn Biên [Biên Hoà], mộ quân cần vương.

Tháng 4-5/1776, (tháng 3 ÂL) Nguyễn Nhạc đắp thành Trà Bàn [Quy Nhơn], lên ngôi vua là Tây Sơn Vương. Cho Lữ làm thiếu phó, Huệ làm phụ chính.

Tháng 6-7/1776 (tháng 5 ÂL), Đỗ Thành Nhơn, người huyện Hương Trà (Huế), năm 1775, theo Duệ Tông vào Gia Định. Khi Nguyễn Lữ đánh Gia Định năm 1776, Đỗ Thanh Nhơn tập hợp hảo hán ở Ba Giồng11, gồm: Nguyễn Huỳnh Đức (Nguyễn Hoàng Đức), Trần Búa, Đỗ Vàng, Đỗ Tai, Võ Nhan, Đỗ Bảng và 3000 quân "Đông Sơn cần vương", tự xưng là Đông Sơn thượng tướng quân, chiếm lại Gia Định. Nguyễn Lữ thua chạy, chở 200 thuyền thóc về Quy Nhơn.

Tháng 7-8/1776 (tháng 6 ÂL) Tống Phước Hiệp mất. Lý Tài, trước theo chúa Nguyễn, nay làm phản, giữ núi Châu Thới. Đỗ Thanh Nhơn đánh không được. Định Vương phải chạy trốn. Tháng 11-12/1776 (tháng 10 ÂL), Đông Cung Phước Dương trốn được Nguyễn Nhạc chạy vào Gia Định, đem quân dẹp Lý Tài. Thấy cờ hiệu của Đông Cung, Lý Tài quy hàng. Tháng 12/1776-1/1777 (tháng 11 ÂL) Lý Tài đón Đông Cung về Gia Định, Định Vương nhường ngôi cho Đông Cung làm Tân Chính Vương, còn mình lên làm Thái Thượng Vương.

Đội trưởng Võ Di Nguy và Tô Văn Đoài đem 200 quân, từ Quy Nhơn, về giúp chúa Nguyễn.

Nguyễn Huệ đánh Gia Định lần thứ nhất, diệt chúa Nguyễn

Tháng 2/1777 (tháng 1/Đinh Dậu) Nguyễn Nhạc xin Trịnh Sâm cho làm trấn thủ Quảng Nam để yên mặt Bắc. Sau khi Hoàng Ngũ Phúc chết, Trịnh Sâm không muốn tiếp tục chiến tranh, thuận cho. Tháng 4-5/1777 (tháng 3 Đinh Dậu), Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Huệ vào đánh Gia Định.

Lý Tài giữ Sài Gòn. Tân Chính Vương giữ Trấn Biên [Biên Hoà]. Lý Tài thua chạy đến Ba Giồng [Định Tường] bị quân Đông Sơn giết chết. Tân Chính Vương lui về Tranh Giang [Gia Định]. Định Vương chạy đến Đăng Giang [Định Tường]. Nguyễn Ánh đem 4000 quân Đông Sơn đến đón, Định Vương đem quân về Tài Phụ [tức Giồng Tài, Gia Định]. Tháng 5/1777 (tháng 4 ÂL), Nguyễn Huệ đánh Tài Phụ. Định Vương chạy sang Long Hưng, bị đuổi, chạy đến Cần Thơ hợp với quân của Mạc Thiên Tứ. Định Vương sai Đỗ Thanh Nhơn đi Bình Thuận gọi Châu Văn Tiếp, Trần Văn Thức về cứu. Tây Sơn đánh Tranh Giang [Gia Định], Tân Chính Vương lui về Trà Tân [Định Tường], Chưởng cơ Thiêm Lộc đón Vương đến Ba Việt [Vĩnh Long]. Tân Chính Vương sai Tống Phước Hựu giữ Mỹ Lung [Vĩnh Long], Thiêm Lộc giữ Hương Đôi [Vĩnh Long].

Tống Phước Hoà [em họ Tống Phước Hiệp] thống lãnh quân đội. Tháng 8/1777 (tháng 7 ÂL) Trần Văn Thức đem quân Phú Yên về giúp, thua trận, chết ở Bình Thuận.

Tây Sơn đánh Ba Việt, các tướng Tôn Thất Chí, Nguyễn Mẫn, Tống Phước Hựu đều bị bệnh chết, chỉ còn một mình Chưởng cơ Tống Phước Hoà chống trả, thắng nhiều trận.

Tháng 9/1777 (tháng 8 ÂL) Nguyễn Huệ thân đánh Hương Đôi. Thiêm Lộc chạy đi Ba Việt. Tân Chính Vương thấy quân ít thế cô, muốn chạy lên Bình Thuận họp với quân Châu Văn Tiếp, nhưng không thành. Tống Phước Hoà thấy không thể cứu được chúa, tự tử.

Ngày 19/9/1777 (ngày Tân Hợi 18/8/Đinh Dậu) Tân Chính Vương và 18 quan theo hầu bị giết. Sau được truy tặng là Mục Vương.

Còn Định Vương Nguyễn Phước Thuần chạy đi Long Xuyên.

Tháng 10/1777 (tháng 9 ÂL), Nguyễn Huệ sai Chưởng cơ Thành đánh Long Xuyên.

Ngày 18/10/1777 (ngày Canh Thìn 18/9/Đinh Dậu), Định Vương bị giết cùng với Tôn Thất Đồng (con thứ hai Hưng tổ, anh ruột Nguyễn Ánh) và các tướng: Trương Phước Thận, Lưu thủ Lương (không rõ họ), Nguyễn Danh Khoáng.

Một mình Nguyễn Ánh, 15 tuổi, chạy thoát.

Nguyễn Huệ đem quân về Quy Nhơn, để các tướng Chu, Hãn, Oai, Hoà, Chấn (không rõ họ) chia giữ các dinh ở Gia Định.

Nguyễn Ánh lấy lại Gia Định, xưng vương

Một tháng sau, Nguyễn Ánh xuất hiện lại ở Long Xuyên.

Tháng 11/1777 (tháng 10 ÂL), Nguyễn Ánh tiến đến Sa Đéc cùng Đỗ Thanh Nhơn, Lê Văn Quân, họp các tướng cũ: Nguyễn Văn Hoằng, Tống Phước Khuông, Tống Phước Lương, Dương Công Trừng, Hồ Văn Lân. Tháng 12/1777, quân Nguyễn đánh úp Long Hồ [Vĩnh Long]. Tháng 1/1778 (tháng 12 Đinh Dậu) Đỗ Thanh Nhơn chiếm lại Sài Gòn. Tháng 2/1778 (tháng 1 Mậu Tuất) Nguyễn Ánh, 16 tuổi, được các tướng tôn làm Đại nguyên soái.

Tháng 3/1778 (tháng 2 ÂL), Tổng đốc Chu (Tây Sơn) đánh Trấn Biên [Biên Hoà] và Phiên Trấn [Gia Định]. Tháng 4/1778 (tháng 3 ÂL), Nguyễn Ánh sai đóng hơn 50 chiến hạm gọi tên là thuyền hiệu [tầu chiến] Long Lân và mua nhiều bè hoả công. Tháng 6/1778 (tháng 5 ÂL), Lê Văn Quân và Đỗ Thanh Nhơn dẹp xong quân Tây Sơn ở Gia Định, Lê Văn Quân tiến đánh Bình Thuận.

Tháng 6/1778, tại Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc lên ngôi hoàng đế, hiệu là Thái Đức, phong Nguyễn Lữ làm Tiết chế, Nguyễn Huệ làm Long Nhương tướng quân.

Trong hai năm (1778-1779), ở tuổi 16 và 17, Nguyễn Ánh tổ chức lại Gia Định. Tháng 4-5/1779 (tháng 3 Kỷ Hợi), rước Từ cung từ Quảng Trị về Gia Định (khi Hoàng Ngũ Phúc chiếm Phú Xuân năm 1774, mẹ Nguyễn Ánh và các công chúa chạy ra Quảng Trị). Tháng 7-8/1779 (tháng 6 ÂL), Ánh sai Đỗ Thanh Nhơn, Hồ Văn Lân, Dương Công Trừng đánh Chân Lạp, giết Nặc Vinh (kẻ thoán ngôi) lập Nặc Ấn lên, để Hồ Văn Lân ở lại bảo hộ Chân Lạp. Tháng 12/1779-1/1780 (tháng 11 ÂL) Ánh chia lại đất Gia Định. Lập hành chính và quan thuế.

Ngày 28/2/1780 (ngày Quý Mão 24/1/Canh Tý) Nguyễn Ánh xưng vương. Thăng chức cho các tướng: Đỗ Thanh Nhơn, Tống Phước Khuông, Tống Phước Lương, Nguyễn Đình Thuyên, Trần Đại Thể. Lập các bộ: Lại, do Hồ Đồng phụ trách. Hộ, Trần Phúc Giai. Lễ, Nguyễn Nghi. Binh, Minh (không rõ họ). Hình, Trần Minh Triết.

Ngày 6/4/1780 (ngày Tân Tỵ 2/3/Canh Tý) sinh Hoàng tử Cảnh, con của nguyên phi Tống thị. Bà là con gái quan đại thần Tống Phước Khuông, Ánh cưới năm Mậu Tuất (1778), lúc 16 tuổi.

Tháng 5/1780 (tháng 4 ÂL) Đỗ Thanh Nhơn và Dương Công Trừng, tìm cách móc các thuyền chiến lại với nhau, đánh chiếm được Trà Vinh.

Tháng 7/1780 (tháng 6 ÂL) gia đình Mạc Thiên Tứ bị vua Xiêm giết hại12.

Tháng 8/1780 (tháng 7 ÂL) Nguyễn Vương đóng thêm thuyền chiến. Đỗ Thanh Nhơn sáng tạo thuyền trường đà (bánh lái dài), rất lợi hại.

Đêm 16/4/1781 (23/3/Tân Sửu)13, Đỗ Thanh Nhơn chuyên quyền bị giết. Quân Đông Sơn nổi dậy. Tháng 5-6/1781 (tháng 5 ÂL) Nguyễn Vương duyệt binh: khoảng 3 vạn quân, 80 thuyền đi biển, 3 thuyền chiến lớn, 2 tầu Tây, định đi đánh Tây Sơn, nhưng xẩy ra cuộc biến Đông Sơn, phải rút quân về. Tháng 6-7/1781 (tháng 5 nhuận), thuộc hạ của Đỗ Thanh Nhơn tiếp tục chống lại Nguyễn Ánh.

Nguyễn Huệ đánh Gia Định lần thứ hai

Tháng 4-5/1782 (tháng 3/Nhâm Dần) Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ đem 100 chiến thuyền tiến vào cửa Cần Giờ. Nguyễn Vương sai Tống Phước Thiêm thống lãnh quân đội, bày thủy trận ở Ngã Bẩy14. Quân Nguyễn thua to. Thực Lục ghi: "Một mình Cai cơ là Mạn Hoè (Emmanuel) đi tầu tây [không biết là tầu gì] cố sức đánh rất lâu. Giặc đổ quân bao vây bốn mặt, ném hoả khí đốt tầu, Mạn Hoè bị chết"15. Sau được truy tặng Hiếu nghiã công thần phụ quốc thượng tướng quân, được thờ ở đền Hiển Trung ở Gia Định16. Đối với triều Nguyễn, Mạn Hoè là người Pháp có công lớn nhất trong thời kỳ lịch sử này.

Nguyễn Ánh đốc binh giao tranh ở Ngã Ba [Ngã ba Nhà Bè, Biên Hoà], thua, chạy về Ba Giồng. Tống Phước Thiêm, lúc trước xui vua giết Đỗ Thanh Nhơn, bị quân Đông Sơn thù, giết chết.

Nguyễn Vương chạy ra Phú Quốc. Tháng 6-7/1782 (tháng 5 ÂL) Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ trở về Qui Nhơn, để hàng tướng Đông Sơn là Đỗ Nhàn Trập ở lại giữ Gia Định.

Tháng 9-10/1782 (tháng 8 ÂL), Châu Văn Tiếp chiếm lại Gia Định, đón Nguyễn Ánh về.

Nguyễn Ánh sửa sang quân ngũ: Châu Văn Tiếp làm ngoại tả Chưởng dinh, Tôn Thất Dụ làm ngoại hữu Chưởng dinh... Sai cai cơ Trung thủy Võ Di Nguy, cai cơ Tiền thuỷ Trương Phước Dĩnh tập hợp những thủy binh ngạch cũ, sửa đóng chiến thuyền. Tây Sơn quyết định đánh Gia Định.

Nguyễn Ánh được tin Tây Sơn sắp vào, sai đắp đồn Thảo Câu [Vàm Cỏ] và đồn Giác Ngư [Cá Trê]17 ở phiá Nam và phía Bắc sông lớn Gia Định, giao cho Dương Công Trừng và Tôn Thất Mân giữ. Trên sông dàn 100 chiến thuyền do Châu Văn Tiếp, Tôn Thất Cốc, Võ Di Nguy... quản thủ. Giám quân Tô Văn Đoài coi bè hoả công.

Nguyễn Huệ đánh Gia Định lần thứ ba

Tháng 2/1783 (tháng 1/Quý Mão), đại binh Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ từ cửa Cần Giờ đánh lên, tư khấu Tây Sơn Nguyễn Văn Kim đánh bờ Bắc, đô đốc Lê Văn Kế đánh bờ Nam.

Bè hoả công của quân Nguyễn bị ngược gió, quay trở lại đốt thuyền mình. Tôn Thất Mân tử trận, Dương Công Trừng bị bắt. Châu Văn Tiếp chạy sang Xiêm cầu cứu. Nguyễn Ánh chạy đi Ba Giồng, bầy tôi chỉ còn nhóm Nguyễn Kim Phẩm 5, 6 người. Số quân không đầy 100.

Tháng 5/1783 (tháng 4 ÂL), Nguyễn Ánh lại tập họp các đạo quân: Nguyễn Kim Phẩm tiên phong, đóng ở Đồng Tuyên [Gia Định]. Nguyễn Huệ tiến đánh Đồng Tuyên. Quân Nguyễn thua to, các tướng: Đồng bị bắt, Minh, Quý, Thuyên, Huề đều tử trận. Nguyễn Ánh chạy đi Lật Giang [Gia Định] nước sông chảy mạnh. Ánh bơi giỏi, thoát chết, binh sĩ chết đuối nhiều. Ánh đi Mỹ Tho, lấy thuyền chở cung quyến ra Phú Quốc, sai Tôn Thất Cốc và Trần Đĩnh ra Cần Giờ thăm thú tình hình. Đĩnh không theo lệnh, bị Cốc giết. Đồ đảng của Đĩnh là Trần Hưng và Lâm Húc (người Tầu) chiếm giữ Hà Tiên18. Nguyễn Ánh hay tin, đem binh thuyền đến đánh, Trần Hưng và Lâm Húc bỏ chạy. Nguyễn Kim Phẩm về Hà Tiên thu quân. Tướng Xiêm Vinh Li Ma đem 200 quân và chục chiến thuyền đến theo.

Tháng 7/1783 (tháng 6 ÂL) Nguyễn Ánh đóng ở hòn Điệp Thạch (đá chồng) Phú Quốc, Phan Tiến Thuận (Tây Sơn) đến đánh, Lê Phước Điển mặc áo ngự, liều mình cứu vua. Tháng 7/1783, Tôn Thất Điển (con thứ sáu Hưng tổ, em Nguyễn Ánh), Tôn Thất Cốc, chưởng cơ Hoảng và Vinh Li Ma đều bị Tây Sơn bắt, giết. Vợ Hoảng tự tử. Nguyễn Ánh chạy thoát ra Côn Lôn.

Tháng 8/1783 (tháng 7 ÂL) Nguyễn Huệ sai phò mã Trương Văn Đa vây Côn Lôn. Nhờ bão, thuyền Tây Sơn bị đắm, Nguyễn Ánh vượt vòng vây, đến đảo Cổ Cốt, rồi quay về Phú Quốc. Quân lính phải ăn cỏ, ăn rễ cây. Nguyễn Đức Xuyên liều chết kiếm đồ ăn cho Nguyễn Ánh.

Nghe tin Bá Đa Lộc ở Chân Bôn [Chantabun, Xiêm], Ánh sai người đến mời, trao Hoàng tử Cảnh, 3 tuổi, cùng với quốc ấn cho Bá Đa Lộc đem đi ẩn trốn, để mẫu hậu và hoàng hậu ở lại Phú Quốc19. Tuy nhiên trong thư viết từ Pondichéry ngày 20/3/178520 cho Hội truyền giáo, Bá Đa Lộc không nói đến việc này.

Thuyền Nguyễn Ánh tới cửa biển Ma Li [huyện Yên Phước, tỉnh Bình Thuận] bị vây rất ngặt, chạy quanh bẩy ngày đêm, mới trở lại được Phú Quốc. Quần thần còn lại: Tôn Thất Huy, Tôn Thất Hội, Đỗ Văn Hựu, Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt, Nguyễn Văn Khiêm và Nguyễn Đức Xuyên.

Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ về lại Quy Nhơn, để Trương Văn Đa ở lại giữ Gia Định.

Nguyễn Ánh cầu viện quân Xiêm, Châu Văn Tiếp tử trận

Tháng 2/1784 (tháng 1/Giáp Thìn) Nguyễn Ánh trú ở đảo Thổ Châu. Các tướng Hồ Văn Lân, Tôn Thất Hội, Lê Văn Quân, thua trận, chạy sang Xiêm. Tháng 3-4/1784 (tháng 2 ÂL) Nguyễn Ánh chạy sang Xiêm, có hơn 30 quan đi theo và vài chục lính. Tháng 4-5/1784 (tháng 3 ÂL) Nguyễn Ánh đến Vọng Các, được tiếp đón tử tế. Châu Văn Tiếp sau khi thua trận, đã sang Xiêm cầu viện trước, được vua Xiêm chấp thuận, định ngày cử binh.

Tháng 7-8/1784 (tháng 6 ÂL) Nguyễn Ánh về Gia Định cùng với quân Xiêm. Vua Xiêm sai hai người cháu là Chiêu Tăng và Chiêu Sương đem hai vạn thuỷ binh và 300 chiến thuyền về giúp.

Nguyễn Ánh phong Châu Văn Tiếp làm Bình Tây đại đô đốc, điều bát các quân.

Tháng 8-9/1784 (tháng 7 ÂL) quân Nguyễn và Xiêm tiến đánh Kiên Giang, chiếm được Ba Xác, Trà Ôn, Mân Thít, Sa Đéc. Lấy Mạc Tử Sinh (con Mạc Thiên Tứ) làm tham tướng Hà Tiên.

Tháng 11-12/1784 (tháng 10 ÂL) Châu Văn Tiếp đánh trận trên sông Mân Thít [Vĩnh Long], chống với Chưởng tiền Bảo của Tây Sơn, bị gươm đâm trúng, tử trận.

Tháng 12/1784-1/1785 (tháng 11 ÂL) Nguyễn Ánh sai Lê Văn Quân làm Tổng nhung, chiếm lại được 2 đồn Ba Lai và Trà Tân ở Định Tường. Thái giám Lê Văn Duyệt và đội trưởng Lê Văn Khiêm, trước bị Tây Sơn bắt, nay trốn được về. Nguyễn Ánh sai Cai đội Nguyễn Văn Thành đi thu phục quân Đông Sơn. Quân Xiêm tàn bạo đi đến đâu là cướp bóc.

Nguyễn Huệ vào Gia Định lần thứ tư, đại phá quân Xiêm

Tháng 1-2 /1785 (tháng 12 Giáp Thìn) Nguyễn Huệ vào Gia Định, phục quân ở Rạch Gầm và sông Xoài Mút thuộc tỉnh Định Tường, phá tan 2 vạn Xiêm. Lê Văn Quân thua chạy.

Nguyễn Ánh chạy đi Trấn Giang (Cần Thơ), bầy tôi còn lại hơn 10 người.

Trong khi ấy, Bá Đa Lộc, vẫn còn quanh quẩn ở trong vùng, chưa đi. Sau khi Nguyễn Huệ phá tan quân Xiêm, Nguyễn Ánh mới khẩn cấp giục Phạm Văn Nhơn, Nguyễn Văn Liêm và Bá Đa Lộc đem Hoàng tử Cảnh (4 tuổi) sang Tây cầu viện. Bá Đa Lộc đến Pondichéry (Ấn độ) cuối tháng 2/178521.

Tháng 2-3/1785 (tháng 1 Ất Tỵ) Nguyễn Ánh ở đảo Thổ Châu. Tháng 4-5/1785 (tháng 3 ÂL), quân Tây Sơn đuổi đến Thổ Châu, Nguyễn Ánh chạy qua đảo Cổ Cốt, rồi sang Xiêm.

Nguyễn Huệ rút quân về Quy Nhơn để Đặng Văn Trấn (Chấn) giữ Gia Định.

Nguyễn Ánh tạm trú ở Xiêm La

Khi Nguyễn Ánh chạy sang Xiêm, năm 1785, đi theo, có 30 quần thần, 200 quân và 5 chiến thuyền: Phượng Phi, Bằng Phi, Hùng Trì, Chính Nghi, Thuyền Ô22. Điều này chứng tỏ Nguyễn Ánh đã có thuyền bọc đồng (Phượng Phi và Bằng Phi) từ năm 1785. Trong số quần thần đi theo có: Tốn Thất Hội, Trương Phước Dĩnh, Nguyễn Văn Định, Trương Phước Luật, Tống Phước Ngạn, Nguyễn Văn Thành, Đỗ Văn Hựu, Tô Văn Đoài, Nguyễn Văn Mẫn, Lê Văn Duyệt, Nguyễn Đức Xuyên, Nguyễn Văn Khiêm... nhiều người sẽ lập công lớn sau này.

Nguyễn Ánh xin trú ở Long Kỳ (Xiêm gọi là Đồng Khoai), ngoại thành Vọng Các, sai người đi đón quốc mẫu và cung quyến sang. Tháng 6-7/1785 (tháng 5 ÂL), Lê Văn Quân đem 600 quân đến Vọng Các, nhiều quần thần cũ tiếp tục sang theo. Nguyễn Ánh sai làm đồn điền nuôi quân, sai ra hải đảo đóng thuyền chiến, sai người ngầm về Gia Định mộ lính.

Tháng 1/1786 (tháng 12 Ất Tỵ) Dương Công Trừng sau khi thua trận Giác Ngư bị bắt, trốn thoát, họp cùng Lê Thượng và Nguyễn Tần do Nguyễn Ánh sai về do thám, cùng chiếm lại Long Xuyên. Thái bảo Tây Sơn Phạm Văn Tham đem quân từ Sài Gòn ra đánh. Lê Thượng và Nguyễn Tần tử trận. Dương Công Trừng bị bắt lần thứ hai, không chịu hàng, bị Phạm Văn Tham giết.

Tháng 3/1786 (tháng 2/Bính Ngọ) Diến Điện đánh Xiêm La. Vua Xiêm hỏi kế hoạch. Nguyễn Ánh thân chinh trợ chiến, sai Lê Văn Quân, Nguyễn Văn Thành đi trước, đánh bằng ống phun lửa. Địch quân thua to phải rút về. Vua Xiêm đề nghị giúp Nguyễn Ánh thu phục Gia Định, Nguyễn Văn Thành gạt đi, Ánh khen phải. Tháng 4/1786 (tháng 3 ÂL) Nguyễn Ánh sai Hoàng Tiến Cảnh, Nguyễn Văn Nhàn, Võ Di Nguy, Nguyễn Văn Định, Trương Phước Luật, đem quân ra núi Giang Khảm đóng một chục chiến thuyền. Quân Chà Và (Mã Lai) đánh Xiêm, Nguyễn Ánh sai Lê Văn Quân đem thuỷ binh dẹp tan.

Nguyễn Huệ diệt họ Trịnh ở Bắc

Ở Bắc, ngày 19/10/1782 (13/9/Nhâm Dần) Trịnh Sâm mất23, lập con thứ là Trịnh Cán, 5 tuổi, con Đặng Thị Huệ lên ngôi, có Hoàng Tố Lý (tức Huy quận công Hoàng Đình Bảo) làm phụ chính.

Ngày 28/11/1782 (24/10 Nhâm Dần)24 quân Tam phủ (lính Thanh-Nghệ tức kiêu binh) đảo chính, theo âm mưu của Trịnh Khải (tức Trịnh Tông), con trưởng Trịnh Sâm. Tam phủ giết Tố Lý, bỏ Trịnh Cán, lập Trịnh Khải. Nguyễn Hữu Chỉnh, thuộc tướng của Tố Lý ở Nghệ An, tháng 12/1782 (tháng 11 ÂL) vượt biển vào Quảng Nam theo Nguyễn Nhạc, được Nhạc tin dùng, phong chức đô đốc. Quân Tam phủ cậy công làm loạn ở đất Bắc. Nguyễn Hữu Chỉnh xui Nguyễn Nhạc nên nhân cơ hội chiếm Phú Xuân.

Ngày 25/5/1786 (28/4 Bính Ngọ)25, Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Huệ thống lĩnh thuỷ bộ tiến đánh Phú Xuân: Nguyễn Hữu Chỉnh giữ chức Tả quân đô đốc; Vũ Văn Nhậm (con rể Nguyễn Nhạc), Hữu quân đô đốc; Nguyễn Lữ điều khiển thuỷ binh. Quân Trịnh thua to. Ngày 31/5/1786 (4/5/Bính Ngọ) chiếm được Phú Xuân, Huệ còn lưỡng lự, Chỉnh xui tiến quân ra Bắc26. Nguyễn Huệ để Nguyễn Lữ ở lại giữ Phú Xuân, đem quân ra Bắc. Viết thư báo tin cho Nguyễn Nhạc. Nhạc không bằng lòng, gửi người chận lại, nhưng tới nơi, Huệ đã vượt biển đi rồi.

Tháng 7/1786 (tháng 6 ÂL) Nguyễn Huệ tiến đánh Thăng Long. Đinh Tích Nhưỡng đại bại ở Lỗ Giang (Sơn Nam). Hoàng Phùng Cơ thua lớn ở sông Thúy Ái, sáu người con tử trận. Nguyễn Huệ tiến thẳng đến bến Tây Long, Trịnh Khải đích thân ra trận. Tây Sơn đốt ống phun lửa xông vào, quân Trịnh tan vỡ. Ngày 21/7/1786 (26/6 Bính Ngọ) Nguyễn Huệ vào thành Thăng Long27. Trịnh Khải bỏ chạy lên Sơn Tây thì bị bắt, lấy dao cắt cổ tự vận, ngày 22/7/1786 (27/6 /Bính Ngọ)28. Nguyễn Huệ được vua Lê Hiển Tông gả Ngọc Hân công chúa cho. Ngày 3/8/1786 (10/7/Bính Ngọ) Nguyễn Huệ đưa đồ sính lễ, gồm: Hai trăm lạng vàng, hai nghìn lạng bạc, hai chục tấm đoạn. Ngày 4/8/1786 (11/7/Bính Ngọ) làm lễ rước dâu. Ngày 10/8/1786 (17/7/Bính Ngọ) Lê Hiển Tông mất29. Lê Duy Kỳ lên ngôi, hiệu là Chiêu Thống.

Nguyễn Nhạc hay tin Nguyễn Huệ diệt xong Trịnh, sợ em cậy công kiêu ngạo, không kiểm soát được, tức tốc ngày đêm ra Thăng Long. Ở lại 10 ngày. Hai anh em cùng rút quân về Nam. Bỏ Nguyễn Hữu Chỉnh ở lại. Chỉnh sợ, chạy theo đến Nghệ An. Huệ cho ở lại giữ Nghệ An cùng với Nguyễn Văn Duệ.

Về Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc lên ngôi Trung Ương Hoàng Đế, phong Nguyễn Lữ làm Đông Định Vương trấn đất Gia Định, Nguyễn Huệ làm Bắc Bình Vương, trấn đất Thuận Hoá.

II- Nguyễn Ánh trở về Gia Định

Anh em Tây Sơn bất hoà

Khi Nguyễn Huệ diệt họ Trịnh ở Bắc, có lời đồn đại, chiếm được nhiều của cải ở Thăng Long nhưng không chia cho anh. Mùa đông 1786, anh em Tây Sơn bất hoà. Nguyễn Huệ đem quân vào đánh Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc gọi đô đốc Đặng Văn Trấn ở Gia Định ra cứu. Đặng Văn Trấn để Trần Tú ở lại giữ Gia Định, đem quân về đến Tiên Châu (Phú Yên) thì bị quân Nguyễn Huệ bắt được. Nguyễn Huệ vây Quy Nhơn, Nhạc phải lên thành kêu khóc, Huệ mới rút quân về.

Tháng 2-3/1787 (tháng 1 Đinh Mùi), Bồ Đào Nha sẵn sàng giúp Nguyễn Ánh quân đội và 56 thuyền chiến đậu sẵn ở thành Goa (Ấn độ); nhưng vua Xiêm không thuận, Ánh phải từ chối.

Tháng 3-4/1787 (tháng 2 ÂL), Tống Phước Đạm, Nguyễn Đô, Tống Phước Ngọc, Nguyễn Văn Thiệm sang Xiêm, Đạm báo tin anh em Tây Sơn bất hoà, Gia Định đơn yếu, có thể đánh được và trình bầy sách lược tấn công. Ánh thuận theo, sửa soạn kế hoạch trở về.

Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Lữ giữ Gia Định cùng với Thái bảo Phạm Văn Tham.

Ngày 13/8/1787 (1/7 Đinh Mùi) Nguyễn Ánh viết thư tạ từ vua Xiêm, đang đêm xuống thuyền đem cung quyến về nước, trú ở Hòn Tre, để cung quyến ở Phú Quốc, sai Võ Di Nguy và Phạm Văn Nhơn bảo vệ. Nguyễn Ánh về đến Long Xuyên, Nguyễn Văn Trương, Chưởng cơ Tây Sơn, đem 300 quân tinh nhuệ và 15 chiến thuyền theo, Ánh trao cho Trương chức Khâm sai Chưởng Cơ, quản đạo Tiên phong Thuỷ dinh Trung quân. Nguyễn Văn Trương chiếm được đồn Trà Ôn [Vĩnh Long]. Nguyễn Văn Nghiã đem quân sở bộ đến giúp, cũng được trao chức Chưởng cơ. Tháng 10-11/1787 (tháng 9 ÂL) Nguyễn Ánh đến cửa Cần Giờ, nhiều đạo quân theo giúp.

Nguyễn Lữ, lui quân về Lạng Phụ [Biên Hoà], đắp luỹ đất để giữ. Phạm Văn Tham giữ vững Sài Gòn, quân Nguyễn không thể hạ được. Tống Phước Đạm bèn giả thư của Nguyễn Nhạc gửi Nguyễn Lữ sai giết Phạm Văn Tham vì tội làm phản, rồi bỏ thư vào nhà Tham. Tham sợ quá, kéo cờ trắng, đem quân đến Lạng Phụ để trần tình. Lữ nhìn thấy cờ trắng tưởng Tham đã ra hàng, vội chạy về Quy Nhơn rồi chết. Phạm Văn Tham ở lại chống đỡ. Tướng Tây Sơn Nguyễn Kế Nhuận đem 10 chiến thuyền đến hàng, Ánh phong cho làm Hữu quân Khâm sai bình Tây đô đốc. Lê Văn Quân thắng Tây Sơn ở Ba Lai [Định Tường] tiến đóng Mỹ Tho. Phạm Văn Tham tiến đánh Mỹ Tho, Nguyễn Đăng Vân (hàng tướng Tây Sơn) bị bắt, bị giết. Quân Nguyễn thắng nhiều trận, nhưng Phạm Văn Tham vẫn kiên trì chống giữ.

Nguyễn Huệ ra Bắc lần thứ hai

Ở Bắc, Trịnh Lệ30, em ruột Trịnh Sâm, trước đã mưu cướp ngôi anh, nay thấy Nguyễn Huệ đã trở về Phú Xuân, bèn nổi lên tranh quyền với Trịnh Bồng31, vua Lê Chiêu Thống bất đắc dĩ phải phong cho Trịnh Bồng làm Án Đô Vương, dựng lại phủ chúa như cũ. Họ Trịnh trở lại chuyên quyền, Lê Chiêu Thống phải gọi Nguyễn Hữu Chỉnh ở Nghệ An ra giúp. Chỉnh kéo quân ra, Trịnh Bồng thua chạy. Bỏ đi tu. Nguyễn Hữu Chỉnh được phong chức Đại Tư Đồ.

Dẹp xong họ Trịnh, Chỉnh mưu giữ từ sông Gianh trở ra, như thời chúa Trịnh thủa trước. Nguyễn Huệ gọi về, không về. Huệ bèn sai Vũ Văn Nhậm ra Bắc diệt Nguyễn Hữu Chỉnh. Lê Chiêu Thống sợ quá, bỏ kinh thành, chạy theo Chỉnh lên đóng ở Mục Sơn (Yên Thế). Chỉnh thua trận, bị bắt về Thăng Long hành tội. Giết Chỉnh rồi, Nhậm tìm vua Chiêu Thống không được, bèn tôn Lê Duy Cẩn làm Giám quốc.

Tháng 4-5/1788 (tháng 3/Mậu Thân) lại nghe tin Vũ Văn Nhậm chuyên quyền ở Bắc, Nguyễn Huệ tức tốc ra Thăng Long, bắt giết đi. Chiêu Thống chạy trốn ở vùng Sơn Nam, Kinh Bắc, Chí Linh. Nguyễn Huệ để Ngô Văn Sở và Phan Văn Lân ở lại giữ Thăng Long, rồi về Phú Xuân.

Tại Pháp, ngày 28/11/1787, Bá Đa Lộc ký với De Montmorin hiệp ước cầu viện ở Versailles.

Nguyễn Ánh chiếm lại Gia Định

Tháng 5/1788 (tháng 4 ÂL) Võ Tánh đem quân về giúp Nguyễn Ánh. Võ Tánh người Bình Dương, anh là Võ Nhàn, thuộc tướng của Đỗ Thanh Nhơn. Khi Nhơn bị giết, Võ Nhàn họp quân Đông Sơn chống lại, bị bắt và bị giết. Võ Tánh tụ đảng ở Gò Công hơn vạn người, phục kích đánh Tây Sơn. Võ Tánh, Châu Văn Tiếp và Đỗ Thanh Nhơn được Tây Sơn coi là ba anh hùng. Nguyễn Ánh phong cho Võ Tánh làm Khâm sai Tổng nhung Chưởng cơ dinh Tiên phong và gả công chúa thứ hai của Hưng tổ là Ngọc Du (chị hay em của Nguyễn Ánh) cho.

Cục diện quân sự của Nguyễn Ánh, từ khi có Nguyễn Văn Trương (Tây Sơn) và Võ Tánh về giúp, thay đổi hẳn. Tháng 6/1788 (tháng 5 ÂL) sửa đắp đồn luỹ, Ánh cùng làm với tướng sĩ32. Tháng 7/1788 (tháng 6 ÂL) Ánh cho Mạc Tử Sinh (con Mạc Thiên Tứ) làm Lưu thủ [trấn thủ] Hà Tiên. Phái Nguyễn Văn Nhơn làm Khâm sai Cai cơ vệ Thần Sách (Công binh và Pháo binh) dinh Trung quân.

Tháng 8/1788 (tháng 7 ÂL) Nguyễn Ánh cử đại binh đánh Gia Định. Ngày 7/9/1788 (8/8/Mậu Thân), quân Nguyễn chiếm lại thành Gia Định. Phạm Văn Tham dàn rào chống cự từ chợ Điều Khiển đến chợ Khung Dung. Võ Tánh đem quân đi vòng phiá nam Đồng Tập Trận (ở ngoại thành Sài Gòn) đánh thẳng vào Bến Nghé, chặn nẻo sau. Quân Phạm Văn Tham tan vỡ. Phạm Văn Tham lui giữ Hàm Luông [Vĩnh Long] rồi Ba Xắc [Ba Thắc, An Giang]. Nguyễn Ánh sai người đến dụ hàng. Tham không hàng, đắp thành đất ở hai bên bờ sông Ba Xắc, bày chiến thuyền chống giữ.

Nguyễn Ánh vào thành Sài Gòn, để Tôn Thất Hội chỉ huy trận địa. Tháng 10/1788 (tháng 9 ÂL) đón cung quyến từ Phú Quốc về. Chấm dứt giai đoạn lưu vong. Bình định miền Nam. Nguyễn Văn Thành được bổ làm Tổng nhung dinh Trung quân. Sai Trịnh Tân Tài và Chu Văn Quan đi Hạ Châu (Singapor) mua súng đạn, lưu hoàng và diêm tiêu. Sai Nguyễn Thái Nguyên phụ trách bộ Lại; Phan Thiên Trúc và Nguyễn Bảo Trí, bộ Hộ; Tống Phước Đạm, bộ Binh; Ngô Hữu Hựu, bộ Hình. Tuy chưa có bộ Lễ và bộ Công, nhưng Nguyễn Ánh đã lập vệ Thần Sách, tức là Công binh và pháo binh, do Nguyễn Văn Nhơn điều khiển.

Sai Phan Như Đăng, Trần Đại Luật, Lê Quang Định, Trịnh Hoài Đức, Ngô Tòng Châu, và Hoàng Minh Khánh, làm Hàn Lâm Viện chế cáo (viện báo trình, luật, tắc). Lê Xuân Minh, Lê Phúc Mão, Hồ Phúc Uẩn, Vũ Công Chấn, Hồ Văn Định và Hoàng Văn Đệ, lập Hàn Lâm Viện. Khai khẩn đất hoang. Sửa sang luật pháp. Thành lập một triều đình vững chắc. Tháng 11/1788 (tháng 10 ÂL) ra lệnh cấm đánh bạc. Tổ chức lại quân đội. Bắt đầu đặt phủ binh. Lập sổ đinh. Lấy một nửa tráng đinh làm phủ binh, kết thành đội, thập (10), ngũ (5). Theo chính sách "không việc thì đi cày ruộng, có việc thì làm binh" của nhà Đường33. Tháng 11/1788 Võ Di Nguy được thăng chức quản Nội thuỷ thuỷ Trung thuyền.

Vua Quang Trung đại phá quân Thanh

Lê Chiêu Thống, lúc đó đang ẩn ở nhà tham tri Phạm Đình Dư, phủ Từ Sơn, Kinh Bắc, cùng với một số quần thần, theo lời Lê Duy Đản, soạn một bức thư gửi Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị, xin cầu viện, rồi sai Lê Duy Đản, Trần Danh Án làm chánh phó sứ, mang sang. Lá thư cầu viện tới nơi tháng 10/1788 (tháng 9 Mậu Thân)34. Tôn Sĩ Nghị tâu vua Càn Long: "An Nam là đất cũ của Trung Quốc, nếu sau khi lấy lại được nước cho con cháu họ Lê, rồi thì nhân thế đem quân đến đóng thủ, thế là làm được cho nhà Lê, mà còn được nước An Nam, cùng là hai bên được cả."35Càn Long bèn sai Tôn Sĩ Nghị thống lĩnh 20.0000 quân thuộc bốn lộ Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam, Quý Châu, chia làm 2 đạo tiến đánh Thăng Long: một đạo do Sĩ Nghị chính thân đốc suất, theo đường Lạng Sơn đánh xuống, một đạo do tổng binh Quý Châu đốc suất theo đường Tuyên Quang đánh xuống36. Sĩ Nghị truyền 8 điều quy luật cho quân sĩ, trong đó có điều 5, đáng chú ý: "Quân Nam không có "sở trường" gì khác. Họ chỉ dùng "ống phun" làm thứ lợi khí, gọi là "Hổ lửa". Trong khi hai bên giáp nhau, trước hết họ dùng vật ấy đốt cháy quần áo người ta, để cho người ta phải lui. Nhưng cái thuật ấy, so với súng ống của ta còn kém xa lắm. Hiện ta đã chứa sẵn vài trăm "lá chắn" bằng da trâu sống, nếu gặp ống phun của người Nam phun lửa, quân ta một tay chắn đỡ lửa, một tay cầm gươm chém bừa; họ sẽ phải lướt ngã"37. Quân Tôn Sĩ Nghị đến Lạng Sơn, quân giữ Lạng Sơn bỏ chạy quá nửa.

Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân lui về giữ Tam Điệp, cấp báo Nguyễn Huệ.

Liệt Truyện viết: "Nghị đã đến Kinh Bắc, Chiêu Thống đế ra đi đến thẳng bến sông Nhị Hà, quân của Nghị đóng ở trên bãi cát bên bờ nam, làm cầu phao để tiện đường đi lại. Ngày hôm sau, tuyên phong Chiêu Thống đế làm An Nam Quốc Vương. Khi ấy là năm Mậu Thân ngày 21 tháng 11 [tức ngày 18/12/1788]". Các quan nhà Lê xin Nghị ra quân, Nghị nói rằng: "Năm đã gần hết, việc gì phải vội vàng, không kíp đánh vội, giặc còn gầy, ta nên nuôi cho nó béo, để nó tự dẫn xác đến để làm thịt (...)

Huệ được tin báo, cả mừng rằng: con chó Ngô là hạng gì, lại dám ngông cuồng như vậy? Tức thì hạ lệnh cử binh. Các tướng đều xin chính vị hiệu đế trước để ràng buộc lòng người. Huệ bèn đắp đàn ở bên nam núi Ngự Bình, lấy ngày 25 tháng 11 [tức ngày 22/12/1788] tự lập lên ngôi Hoàng Đế, đổi năm đầu là Quang Trung (1788). Ngay ngày hôm ấy, đem cả tướng sĩ, quân thuỷ quân bộ đều tiến đi. Ngày 29 [26/12/1788] đến Nghệ An, đóng quân ở lại hơn 10 ngày, chọn thêm dân Nghệ An, cứ ba đinh lấy một, chia thân binh Thuận, Quảng làm 4 doanh Tiền, Hậu, Tả, Hữu, mà tân binh ở Nghệ An là Trung quân. Quân đắc thắng có hơn 10 vạn người, voi chiến vài trăm thớt, duyệt đại binh ở trấn doanh. Huệ thân cưỡi voi ra ngoài doanh để uỷ lạo quân lính, bèn hạ lệnh tiến quân đi. Đến ngày 20 tháng 12 [20/1/1789] đến núi Tam Điệp"38.

Quang Trung chia quân làm 5 đạo: Đại tư mã Ngô Văn Sở và Nội hầu Lê Văn Lân đốc xuất Tiền quân đi tiên phong. Hàm Hổ Hầu (Liệt Truyện ghi Hố Hổ Hầu) chỉ huy Hậu quân. Đại đô đốc Lộc và Đô đốc Tuyết điều động Tả quân và đạo Thủy sư, vượt bể vào sông Lục Đầu: Tuyết kiểm soát vùng Hải Dương, tiếp ứng mặt đông; Lộc phải đi gấp lên Lạng Sơn, Phượng Nhãn, Yên Thế để chặn đường về của quân Thanh. Thái sư Bảo (LT ghi là Đại đô đốc) và Đô đốc Long (LT ghi là Mưu) chỉ huy Hữu quân và đội Tượng Mã (voi, ngựa) xuyên ra Chương Đức, vòng lên làng Nhân Mục (huyện Thanh Trì) đánh ngang vào đồn Điền Châu. Bảo lại thống quản voi ngựa theo đường Sơn Minh, ra làng Đại Áng (huyện Thanh Trì), tiếp ứng cánh hữu39.

Đêm trừ tịch [26/1/1789] quân Quang Trung sang sông Giản, trấn thủ Sơn Nam của nhà Lê là Hoàng Thuỷ Nghiã, thua chạy; Quang Trung tiến đến sông Thanh Quyết, quân Thanh chống giữ ở đấy cũng chạy nốt. Quang Trung thúc quân đuổi theo tới huyện Phú Xuyên, bắt sống được hết, vì thế quân Thanh đóng ở các đồn Hạ Hồi và Ngọc Hồi đều không hay biết gì cả40.

Liệt Truyện viết: "Từ cửa ô thành Thăng Long đến xã Hạ Hồi, huyện Thượng Phúc, quân Thanh đóng liền các đồn, đặt súng lớn lên, ngoài đồn ngầm đặt chấn địa lôi, phòng bị rất vững. Năm Kỷ Dậu, mùa xuân, nửa đêm ngày mồng ba tháng giêng [28/1/1789] quân của Huệ đến Hà Nội, mật vây lấy đồn, lấy ống loa truyền gọi, những kẻ ứng lời, đối nhau dạ, gần đến vạn người. Trong đồn run sợ, không phải đánh, tự tan vỡ, lấy hết được lương thực và khí giới"41.

Ngô Thì Chí viết: "Vua Quang Trung truyền lấy sáu chục tấm ván, ghép liền ba tấm làm một bức, tất cả là hai chục bức, dùng rơm xấp nước bện vào, rồi kén hạng lính khoẻ tợn, giao cho mười người phải khiêng một bức, mỗi người đều vác một thanh đoản đao, mỗi bức lại cho hai chục người nữa cầm binh khí đi theo. Toán quân này dàn hàng chữ "nhất" tiến thẳng lên trước, vua Quang Trung cưỡi voi đi đốc thúc, từ mờ sáng ngày mồng năm xông thẳng vào đồn Ngọc Hồi. Quân Thanh trong đồn chiã súng ra bắn, chẳng trúng một người nào hết. Nhân có gió bấc nổi, chúng bèn đóng nhiều hoả đồng bắn tên lửa ra. Lửa cháy khói bốc mù mịt, cách nhau gang tấc không trông thấy gì. Bản ý quân Thanh muốn làm cho quân Nam rối loạn, chẳng ngờ chỉ trong giây lát, trời bỗng quay sang gió Nam, ngọn lửa tạt lại, thành ra quân Thanh lại tự đốt mình"42.

Liệt Truyện viết: "Khi đã phá được cửa lũy, đều ném ván gỗ xuống đất; đem dao ngắn chém bừa đi, quân nước Thanh chống chọi không được, tan vỡ chạy ra bốn mặt, gặp máy chôn ngầm, lại bị chấn địa lôi nổ ra, chết và bị thương rất nhiều. Quân Tây Sơn đánh trống reo hò tiến đi, liền phá được các đồn Văn Điển, Yên Quyết, Đô đốc nước Thanh là Hứa Thế Hanh, Tổng binh là Trương Triều Long, Thượng Duy Thăng, Tri phủ Điền Châu là Sầm Nghi Đống đều chết cả. Nghị ở bãi cát, nghe tin báo, một mình cưỡi ngựa chạy về Bắc, tướng sĩ tranh cầu để sang sông, cầu gẫy, ôm lấy nhau xô nhau lăn xuống sông chết đuối kể đến hàng vạn, nước sông Nhị Hà vì thế chảy không được. Ngày hôm ấy Huệ dong quân vào thành, áo chiến của Huệ mặc đều bị hơi thuốc súng làm cho biến thành sắc đen sạm. Chiêu Thống đế cũng vội vàng sang sông, theo Sĩ Nghị lên phiá Bắc, từ đấy nhà Lê mất. Huệ bèn có cả đất nước An Nam... Người nước Thanh cả sợ, từ cửa quan trở về mạn bắc, người già, trẻ con bồng bế nhau chạy, vài trăm dặm, tuyệt không có người ở."43

Quang Trung sai con là Quang Thùy và Võ Văn Dũng giữ Bắc Thành. Quang Bàn giữ Thanh Hoá. Nguyễn Văn Duệ giữ Nghệ An, rồi trở về Thuận Hoá.

Quang Trung xây kinh đô ở Nghệ An, đặt tên là Phượng Hoàng Trung Đô, đắp thành luỹ, đặt kho tàng, dùng trọng binh coi giữ.

Tóm tắt việc Bá Đa Lộc cầu viện Pháp

Trong khi vua Quang Trung đại phá quân Thanh, thì Bá Đa Lộc cũng đang sửa soạn đem Hoàng tử Cảnh từ Pondichéry trở lại Việt Nam. Nhưng việc Bá Đa Lộc cầu viện bắt đầu từ trước, có thể tóm tắc như sau:

Tháng 8/1783 (7/Quý Mão), Nguyễn Ánh đang bị Nguyễn Huệ truy nã gắt gao, ở trong tình trạng cực kỳ quẫn bách, nghe tin Bá Đa Lộc ở Chân Bôn (Chantabun, Xiêm), Nguyễn Ánh bèn sai người đến mời, trao Hoàng tử Cảnh, 3 tuổi cho Bá Đa Lộc sang Pháp cầu viện44. Thực Lục viết như thế nhưng có lẽ lúc này Ánh chỉ mong cho con thoát nạn, chưa nghĩ đến việc cầu viện. Giám mục Bá còn ở lại trong vùng suốt năm 1774. Đến khi Nguyễn Huệ đại phá quân Xiêm tháng 1-2/1785, Nguyễn Ánh thua to, bầy tôi chỉ còn lại 10 người, lúc đó ông mới khẩn cấp giục Phạm Văn Nhơn, Nguyễn Văn Liêm và Bá Đa Lộc đem Hoàng tử Cảnh (5 tuổi) sang Tây. Cuối tháng 2/1785, Bá Đa Lộc và Hoàng tử Cảnh tới Pondichéry (Ấn Độ), chần chừ, toan tính không biết có nên về Pháp. Cho nên hơn một năm sau, tháng 7/1786, Bá Đa Lộc mới đưa Hoàng tử Cảnh (6 tuổi) đi Pháp. Phạm Văn Nhơn, Nguyễn Văn Liêm, Hồ Văn Nghị, vì một lý do nào đó, không đi theo, trở về Vọng Các.

Tại Pháp, ngày 28/11/1787, Bá Đa Lộc ký với de Montmorin, Bộ trưởng Ngoại giao, hiệp ước cầu viện Versailles. Ngay sau khi hiệp định ký kết, Louis XVI đổi ý, ra lệnh riêng cho de Conway, toàn quyền Pháp ở Pondichéry: nếu thắng dễ dàng mới đánh, còn không, bỏ.

Ngày 18/5/1788, Bá Đa Lộc và Hoàng tử Cảnh từ Pháp về tới Pondichéry. Gặp sự chống đối quyết liệt của Conway, không muốn xuất quân. Sau một năm dằng co căng thẳng giữa de Conway và Bá Đa Lộc ở Pondichéry, tháng 7/1789, Bá Đa Lộc trở về Gia Định, tay không, với Hoàng tử Cảnh, 9 tuổi. Nguyễn Vương sai Tôn Thất Hội đem binh thuyền ra cửa Cần Giờ đón, lúc đó Vương đã chiếm lại được phần lớn miền Nam. Trong suốt thời gian gửi con cho Bá Đa Lộc, Vương đã viết nhiều thư gửi Hội thừa sai Macao hỏi tin con, nhưng hầu như không nhận được tin tức gì cả.

Ở Pháp, ngày 14/7/1789, quân cách mạng phá ngục Bastille. Phe bảo hoàng trong đó có Hội thừa sai, phải chạy sang Anh.

Nguyễn Ánh bình định miền Nam

Cuối năm 1788, Nguyễn Ánh đã chiếm được Sài Gòn và phần lớn đất Gia Định nhưng Phạm Văn Tham vẫn còn cầm cự ở Vĩnh Long và An Giang. Vương sai Lê Văn Quân, Tôn Thất Hội, Võ Tánh, Nguyễn Văn Trương họp nhau đánh Phạm Văn Tham ở Hổ Châu [An Giang]. Phạm Văn Tham rút về Ba Xắc [Ba Thắc, An Giang], thế cùng phải ra hàng, toàn bộ miền Nam về tay Nguyễn Ánh.

Tháng 4/1789 (tháng 3 ÂL) xây hai thành Cá Giốc [Giốc Ngư] và Vàm Cỏ [Thảo Câu] là hai nơi xung yếu, cổ họng của Sài Gòn; sai Nguyễn Văn Thành trấn giữ. Vương rất chú trọng đến Vệ Thần Sách (Công binh và Pháo binh): sai Tôn Thất Huyên cai quản các đội ban trực tiền vệ Thần sách dinh Trung quân; Tôn Thất Chương ban Trực hậu, Phạm Văn Nhơn ban Trực tả, Tô Văn Đoài ban Trực hữu. Tháng 7/1789 (tháng 5 nhuận) Vương bàn định đánh Tây Sơn. Nhưng nghe tin Quang Trung ở Thuận Hoá đã đóng nhiều chiến hạm, định đánh vào Nam, lại thôi.

Bắt đầu đặt chức quan Điền tuấn (trông coi nông nghiệp), dùng 12 người trong Hàn Lâm Viện chế cáo (Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định...) coi việc mở mang canh nông, khai phá đất hoang cho bốn dinh: Phiên Trấn (Gia Định), Trấn Biên (Biên Hoà), Vĩnh Trấn (Vĩnh Long), Trấn Định (Định Tường), khuyến khích dân trồng trọt, ai không thích nghề nông thì vào phủ binh. Lập trường võ bị, chọn những người có khả năng chiến đấu trong quân ngũ, cho luyện tập trở thành quân tinh nhuệ.

Tháng 8-9/1789 (tháng 7 ÂL) hàng tướng Phạm Văn Tham bị kết tội liên lạc với Quang Trung để khôi phục lại miền Nam, bị giết. Tháng 9-10/1789 (tháng 8 ÂL) sai đóng hơn 40 chiến thuyền lớn, hơn 100 thuyền đi biển. Cải tổ nội các: Lập thêm bộ Lễ, Nguyễn Thái Nguyên đứng đầu, Nguyễn Bảo Trí, bộ Lại, Nguyễn Đô, bộ Hộ. Tháng 11-12/1789 (tháng 10 ÂL) đại duyệt binh tướng sĩ các dinh ở Đồng Tập Trận (ngoại ô Sài Gòn). Chỉ định các tướng lãnh chỉ huy các đạo, các dinh, các chi... trong toàn bộ quân đội. Sai dinh Trấn Biên mua đường cát, mỗi năm 10 vạn cân, có sẵn, để đổi cho người Tây Dương lấy đồ binh khí. Cải tổ binh thuyền.

Ngày 22/4/1790 (ngày Kỷ sửu, 9/3 Canh Tuất) đắp thành đất Gia Định, Tôn Thất Hội trách nhiệm cùng với Trần Văn Học45. Tháng 5-6/1790 (tháng 4 ÂL) Lê Văn Quân chủ trì bàn việc xuất quân, Nguyễn Văn Thành can không được. Nguyễn Vương sai Lê Văn Quân làm tư lệnh, Võ Tánh và Nguyễn Văn Thành, tiên phong, chiếm được Bình Thuận. Lê Văn Quân tiến đánh Diên Khánh, thua to, phải lui về giữ thành Hưng Phúc. Vương quay về Gia Định.

Tháng 6/1790, một số lính Pháp theo giúp, được nhận chức Cai đội. Hai năm sau nhiều người bỏ đi. Chaigneau và Vannier ở lại đến đầu đời Minh Mạng.

Tháng 11/1790 (tháng 10 ÂL) bắt đầu lập đồn điền, cấp trâu bò, điền khí và hạt giống cho dân khai phá đất hoang. Đặt thái y viện. Dựng kho hoả dược. Tháng 12/1790 (tháng 11 ÂL) sai Cai cơ Võ Di Nguy coi đóng một chiến thuyền lớn và 15 thuyền đi biển. Tháng 1/1791 (tháng 12/ Canh Tuất) sửa đắp thành đất Gia Định. Sai Trần Vũ Khách đi Giang Lưu Ba (Jakarta, thủ đô Indonesia) tìm mua đồ binh khí. Lập xưởng thuỷ sư, từ bờ sông Tân Bình (sông Sài Gòn) đến bờ sông Bình Trị (sông Thị Nghè), trên ba dặm, thuyền đi biển, thuyền chiến (hình thức như thuyền buôn, không mui mà nhỏ) thuyền ô (sơn đen nên gọi là ô thuyền), thuyền son (sơn đỏ gọi là chu thuyền), thuyền lê (đầu đuôi thuyền đều chạm vẽ gọi là lê thuyền), đều đậu ở đó. Tháng 2/1791 (tháng 1 Tân Hợi) định lệ hàng năm duyệt binh.

Lê Văn Quân từ khi thua trận, cáo bệnh, vua vời không đến, bị đình thần kết án. Tự vận.

Chuẩn bị chiến tranh

Tháng 3/1791 (tháng 2 ÂL) nhân dịp người Bồ tên là Chu Di Nô Nhi đến buôn bán, Nguyễn Ánh gửi thư cho quốc vương Bồ mua binh khí (1 vạn cây súng chim, 2.000 cỗ súng gang, mỗi cỗ nặng 100 cân, 2.000 viên đạn). Gián điệp Nam Bắc qua lại luôn, nên tin tức Tây Sơn, không việc gì là không biết.

Ngày 25/5/1791 (23/4 Tân Hợi) hoàng tử Đởm (Minh Mạng) ra đời, con bà phi thứ hai Trần Thị là con gái tham tri bộ Lễ Trần Hưng Đạt. Đặng Đức Siêu, Nguyễn Văn Trương... sẽ là thầy dạy.

Vương sai đóng hơn 100 chiếc chiến thuyền. Tháng 11/1791 (tháng 10 ÂL), lập đền Hiển Trung, thờ các công thần, theo vua từ Vọng Các. Năm Tân Hợi (1791, không rõ tháng) bí mật sai người cầu Đặng Đức Siêu, cựu thần chúa Nguyễn, không ra giúp Tây Sơn. Siêu lẻn vào Gia Định, hiến kế đánh Tây Sơn, trở thành quân sư, luôn luôn bên ở mình Nguyễn Ánh. Tất cả những chiến dịch sau này, phần lớn do Đặng Đức Siêu làm cố vấn.

Tháng 2/1792 (tháng 1/Nhâm Tý) đóng năm hiệu thuyền Hoàng Long, Xích Nhạn, Thanh Tước, Bạch Yến và Huyền Hạc. Nguyễn Ánh bắt đầu sử dụng chiến thuật gió mùa: Hàng năm, khi gió nồm thổi, thuỷ quân thuận chiều gió ra đánh, hết gió quay về. Sai đắp thành Mỹ Tho, góc thành đắp như dáng hoa mai, chu vi 499 trượng.

Tháng 4-5/1792 (tháng 3 ÂL) vua Xiêm viết thư muốn "liên kết" để đánh Quang Trung. Bởi vì Quang Trung đã đại phá quân Xiêm ở Vạn Tượng. Nguyễn Ánh hay tin Nguyễn Huệ đã sửa soạn hai, ba mươi vạn binh thủy bộ để đánh Gia Định: Bộ binh của Quang Trung sẽ qua đường Lào, đánh Nam Vang, tiến vào sau lưng Sài Gòn. Thuỷ binh qua ngả Côn Lôn, chiếm Hà Tiên, rồi theo đường Long Xuyên, Kiên Giang đánh mặt trước Sài Gòn. Tháng 5-6/1792 (tháng 4 ÂL), Nguyễn Ánh tổ chức phòng vệ.

Tháng 6/1792, Quang Trung đem 30.000 đánh Lào rồi xuống Cao Miên, nhưng lại rút về46. Trong lúc tình hình sôi bỏng, những lính Pháp theo giúp từ 1790 chuẩn bị rút lui. Tháng 6/1792, phần lớn những người Pháp đều bỏ đi hoặc bị đuổi vì kỷ luật. Bá Đa Lộc cũng muốn xin về47.

Tháng 6-7/1792 (tháng 5 ÂL), Nguyễn Huệ liên kết với 40 thuyền Tề Ngôi (giặc biển, người Tầu) tấn công miền Bình Khang, Bình Thuận.

Tháng 7-8/1792 (tháng 6 ÂL) Cai đội Ôlivi (Olivier de Puymanel) được thăng chức Vệ Uý ban trực tuyển phong hậu vệ Thần sách.

Trận Thị Nại 1792

Trong lúc tình hình căng thẳng, Nguyễn Ánh được gián điệp cấp báo Nguyễn Nhạc đóng nhiều thuyền chiến đậu ở cửa Thị Nại, sửa soạn chinh phạt Gia Định. Nguyễn Ánh bèn quyết định đánh trước: Lệnh cho tướng sĩ các dinh Tiên Phong và Chấn Võ chuẩn bị lương thực khí giới hành quân. Định ngày thử chiến hạm ở biển (thuyền đại hiệu và thuyền ô sai, 128 chiếc). Để Tôn Thất Huy, Võ Tánh và Tống Phước Đạm giữ Sài Gòn. Biết Thị Nại không phòng bị, Nguyễn Ánh, xuất quân từ cửa Cần Giờ, gặp gió nam thổi mạnh. Các tướng đi theo gồm có: Quản Tiên phong dinh Nguyễn Văn Thành, Trực tả Phạm Văn Nhơn, Giám quân Trung quân Nguyễn Văn Trương hộ giá, tiến thẳng tới Thị Nại. Vương sai quân tinh nhuệ phóng hoả đốt thuỷ trại của Tây Sơn. Nguyễn Nhạc đi săn vắng.

Nguyễn Văn Trương và Nguyễn Văn Thành đi thuyền Long [Long Phi] và thuyền Phụng [Phượng Phi], đánh thẳng vào. Đô đốc Thành bỏ chạy. Quân Nguyễn chiếm được 5 thuyền lớn, 30 thuyền đi biển, 40 thuyền sai, ba chiếc thuyền của Tề Ngôi. Trận này chỉ có 10 ngày, chiến thắng lớn đầu tiên của Nguyễn Ánh, từ khi về Gia Định, khiến Quang Trung nổi giận.

Ngày 27/8/1792, Quang Trung truyền hịch chỉ trích sự thua trận này, gửi cho quan, quân, dân hai vùng Quảng Ngãi và Quy Nhơn, ra lệnh sẽ san bằng Gia Định. Chưa kịp tiến quân, Quang Trung băng hà ngày 16/9/1792. Quang Toản, 9 tuổi48 lên ngôi, hiệu Cảnh Thịnh. Cậu ruột là thái sư Bùi Đắc Tuyên làm phụ chính.

Ở Pháp, vua Louis XVI và hoàng hậu Marie-Antoinette lên đoạn đầu đài. Nước Pháp rơi vào thời đại Kinh Hoàng (La Terreur). Số người bị giết ước lượng 100.000, trong đó có khoảng 17.000 bị lên máy chém.

Nguyễn Ánh đánh Quy Nhơn lần thứ nhất, 1793

Sau khi Nguyễn Huệ mất, được tin triều đình Quang Toản và Nguyễn Nhạc nghi kỵ nhau, Nguyễn Ánh bèn quyết định đánh Quy Nhơn.

Tháng 2-3/1793 (tháng 1/Quý Sửu) Nguyễn Ánh sai đóng thuyền đại hiệu (tầu lớn): Long ngự, Long thượng, Long hưng, Long Phi, Bằng phi, Phượng phi, Hồng phi, Loan phi, Ưng phi (Phượng Phi và Bằng Phi đã có từ năm 1785, chắc chỉ sửa lại). Tháng 3-4/1793 (tháng 2 ÂL) chỉ định Phạm Văn Nhơn làm phó tướng Tả quân kiêm Tri Tàu vụ. Tháng 4-5/1793 (tháng 3 ÂL) lập Hoàng tử Cảnh (13 tuổi) làm Đông cung. Dựng nhà Thái học. Đặt một đông cung phụ đạo [Bá Đa Lộc] và 2 đông cung thị giảng [Trịnh Hoài Đức và Lê Quang Định], 8 hàn lâm thị học, 6 quốc tử giám thị học.

Tháng 5-6/1793 (tháng 4 ÂL) Vương đem đại binh đánh Quy Nhơn, để Đông cung giữ Gia Định cùng phó tướng Tả quân Phạm Văn Nhơn và Giám quân Trung dinh Tống Phước Đạm. Tôn Thất Hội thống lãnh bộ binh, Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Văn Thành trực thuộc, tiến đánh Phan Rí. Sai Nguyễn Văn Chấn, cai cơ trấn Thuận Thành và Nguyễn Văn Hào cùng Chưởng cơ đạo Ba Phủ là Cổ và Điều khiển Cường đem quân Man (người Thượng) theo đường bộ đánh Phan Rang.

Nguyễn Ánh xuất quân ra cửa Cần Giờ. Nguyễn Văn Trương và Võ Di Nguy tiên phong, Võ Tánh hộ giá. Phan Thiên Phúc, bộ Hộ và tham tri Nguyễn Đức Chí trông thuyền lương. Tháng 6-7 (tháng 5 ÂL) Nguyễn Ánh đến Phan Rang, sai Nguyễn Kế Nhuận đánh bảo Mai Nương (bảo là thành đất, rất vững chắc, mà Tây Sơn có cách đắp rất nhanh), quân Tây Sơn bỏ chạy. Nguyễn Ánh đến Nha Trang, sai Vũ Văn Đắc và Nguyễn Văn Lượng đánh bảo Hoa Bông, Tây Sơn bỏ chạy, chiếm được phủ Diên Khánh. Nguyễn Ánh đóng ở vụng Hòn Khói. Võ Tánh chiếm phủ Bình Khang [Khánh Hoà]. Bộ binh của Tôn Thất Hội đánh bảo Phan Rí, chiếm được Bình Thuận.

Thuyền Nguyễn Ánh đến cửa Xuân Đài, sai Võ Tánh đánh bảo La Thai [La Hai], Phạm Văn Điềm thua chạy. Võ Tánh chiếm được Phú Yên. Nguyễn Ánh tiến đến cửa Thị Nại, Võ Tánh chiếm các bảo ở chợ Thị Nại. Tháng 7-8 (tháng 6 ÂL) Võ Tánh thắng trận cầu Tân Hội, tiến đánh cánh đồng Bình Thịnh. Nguyễn Nhạc sai con là Nguyễn Bảo đem quân tinh nhuệ và voi đực ra tiếp chiến. Bộ binh Tôn Thất Hội cũng vừa tới. Nguyễn Bảo đặt liền đồn trại từ Thổ Sơn đến Úc Sơn để chống cự. Nguyễn Ánh dặn Tôn Thất Hội giả vờ tấn công từ gò Phú Quý, rồi đến đêm cùng Nguyễn Văn Thành lặng lẽ vượt Kỳ Sơn, hợp với Võ Tánh đánh sau lưng. Nguyễn Bảo không ngờ, quân và voi toán loạn. Nguyễn Ánh sai Vũ Văn Lượng đánh bảo Úc Sơn, phóng lửa đốt trại. Lê Văn Duyệt đem quân trên núi đánh xuống, quân Tây Sơn thua to. Nguyễn Bảo và Đào Văn Hổ phải lui quân về thành Quy Nhơn. Nguyễn Nhạc sai đô đốc Đẩu đem 4000 quân tinh nhuệ giữ bảo Khố Sơn, ở núi Càn Dương, phủ mới của Nguyễn Nhạc. Nguyễn Ánh thân đốc cấm binh đi đánh, nhưng không thể tiến được, bèn sai Nguyễn Đức Xuyên tới trước thành khuyến dụ, quân lính nghe theo không bắn nữa, nhờ Trần Công Hiến làm nội ứng, gây loạn trong thành, quân Nguyễn mới hạ được Khố Sơn. Nguyễn Ánh tập hợp các đạo quân của Tôn Thất Hội, Võ Tánh, Nguyễn Huỳnh Đức, Nguyễn Văn Thành vây thành Quy Nhơn, hạ lệnh dùng "hoả xa đại bác" (đại bác của người Tây có bánh xe di động), quân trong thành còn 10.000, Nguyễn Nhạc cố giữ, không thể hạ nổi.

Tháng 9/1793 (tháng 8 ÂL), Nguyễn Nhạc cầu cứu Phú Xuân, triều đình Cảnh Thịnh (quyền hành trong tay Bùi Đắc Tuyên vì Quang Toản mới 10 tuổi) cử đại binh do Thái uý Nguyễn Văn Hưng, Hộ giá Nguyễn Văn Huấn, Đại tư lệ Lê Trung, Đại tư mã Ngô Văn Sở, đem 17.000 bộ binh, 80 thớt voi, cùng Đô đốc Hổ và Chưởng cơ Thiêm đem hơn 30 chiến thuyền, đến cứu viện. Nguyễn Ánh liệu không chống nổi, phải rút quân về Diên Khánh.

Nguyễn Ánh đắp thành Diên Khánh, vị trí điạ đầu

Tháng 10/1793 (tháng 9 ÂL), Thực Lục ghi: "Ngự giá về Diên Khánh. Thấy thành đất Hoa Bông địa thế tốt, đánh hay giữ đều tiện, bèn sai các quân và phát 3000 dân Bình Thuận, 1000 dân Thuận Thành khởi đắp trọn một tháng thì thành xong, gọi là Diên Khánh (tức tỉnh lỵ Khánh Hoà ngày nay*). Thành cao 1 trượng, chu vi hơn 510 trượng, mở sáu cửa, đông và nam đều một cửa, tây và bắc đều hai cửa, trên cửa có lầu, bốn góc có cồn đất)"49.*

Hai người trực tiếp đắp thành được ghi tên trong Liệt Truyện là Tôn Thất Hội và Vũ Viết Bảo.

Về Tôn Thất Hội, Liệt Truyện ghi: "[Tôn Thất] Hội cùng đạo binh họp lại bao vây [Quy Nhơn], giặc có quân cứu viện ở ngoài đến, bèn giải vây về đắp Diên Khánh."50

Về Vũ Viết Bảo, Liệt Truyện ghi: "Mùa hạ năm Quý Sửu [1793, Vũ Viết Bảo] theo đi đánh Quy Nhơn, đến khi về, đắp thành Diên Khánh (...) Năm [Gia Long] thứ tư [Bảo] đem quân cùng với các quân sửa đắp kinh thành [Huế]"51. Diên Khánh sẽ là nơi xẩy ra những đợt xung phong khốc liệt khi Trần Quang Diệu vây đánh thành. Vị trí quan trọng và sự vững bền của thành Diên Khánh, sẽ được phía Pháp "nhận" công lao xây thành này là của Olivier de Puymanel.

Tại Quy Nhơn, sau khi Nguyễn Ánh rút lui, các tướng Nguyễn Văn Hưng, Nguyễn Văn Huấn, bức bách Nguyễn Nhạc. Vua Thái Đức uất ức mà chết, vào khoảng tháng 9-10/179352. Triều đình Cảnh Thịnh phong cho Nguyễn Bảo, con Nguyễn Nhạc, làm Hiếu công, ăn lộc một huyện, Nguyễn Bảo uất hận. Lê Trung và Nguyễn Văn Huấn được giao ở lại giữ thành Quy Nhơn.

Tháng 11/1793 (tháng 10 ÂL) Nguyễn Ánh trở về Gia Định. Để Nguyễn Văn Thành giữ Diên Khánh. Đổi Vệ Thần Sách thành Quân Thần Sách, tức là mở lớn hơn. Tháng 12/1793, sai Cai đội Quàng Nói Vè, đội trưởng Pa Đơ Chê (đều người Tây) sang thành Cô Á [Goa, Ấn Độ] và xứ Mã La Kha [Malacca] để tìm mua đồ binh khí.

Là người thích xây dựng, Nguyễn Ánh tự học, bên cạnh lại có những chuyên viên kiến trúc như Tôn Thất Hội, Trần Văn Học, Vũ Viết Bảo... những người đóng tầu giỏi như Đỗ Thanh Nhơn, Võ Di Nguy... nhất là từ năm 1793 (không rõ tháng), Nguyễn Ánh có thêm một chuyên gia mới, là Trần Văn Thái, cai bạ kiêm bộ Công của Tây Sơn về quy thuận. Trần Văn Thái là người giỏi việc đóng thuyền; mùa thu Bính Thìn (1796), ông cùng Võ Di Nguy, kiêm quản cả doanh ngũ thuỷ "phàm chỉ bảo cách thức đóng các thuyền đều do ở tay Thái cả". Trần Văn Thái giữ bộ Công, đến năm Gia Long thứ 8 (1809) đổi thành Công bộ Thượng thư, thống quản thuỷ quân đến lúc mất (1809)53.

Tháng 12/1793, Nguyễn Ánh triệu Nguyễn Văn Thành về Gia Định. Theo lệ các chúa Nguyễn, Vương bắt con tập việc cai trị và giữ thành, nên sai Đông Cung Cảnh (13 tuổi) trấn Diên Khánh, vị trí địa đầu chống Tây Sơn. Vương sai các thày dạy Bá Đa Lộc, Trịnh Hoài Đức, Ngô Tòng Châu và các tướng: Phạm Văn Nhơn, Tống Phước Đạm, Mạc Văn Tô, Nguyễn Đức Thành hộ tống Đông cung, đến tháng 2/1794, Chưởng dinh hữu quân Nguyễn Huỳnh Đức cũng xin ở lại Diên Khánh. Nguyễn Ánh đóng thêm thuyền chiến và đúc thêm binh khí, lấy Cai đội Nguyễn Văn Khiêm làm phó Vệ uý vệ túc trực quân Thần Sách, sai đến Diên Khánh phò Đông Cung. Như vậy, hoàng tử Cảnh ở Diên Khánh với trọn bộ tổng tư lệnh quân đội và các thầy dạy học.

III- Sự đối đầu Nguyễn Ánh-Trần Quang Diệu

Trần Quang Diệu vây thành Diên Khánh

Thành Diên Khánh sẽ là nơi xẩy ra những trận chiến khốc liệt giữa hai bên.

Tháng 4/1794 (tháng 3 ÂL) triều đình Cảnh Thịnh sai thái uý Nguyễn Văn Hưng và tổng quản Trần Quang Diệu đem quân thủy bộ vào Quy Nhơn. Được tin, Nguyễn Ánh ra lệnh cho Đông Cung phòng bị. Tháng 5/1794 (tháng 4 ÂL) Trần Quang Diệu đem thủy binh vào cửa biển Nha Trang, bộ binh của Nguyễn Văn Hưng cũng tiến đến Bình Khang, họp quân ba mặt vây thành Diên Khánh. Súng trong thành bắn ra như mưa, quân Tây Sơn bị thương rất nhiều nhưng thành kiên cố không thể tiến vào được.

Nguyễn Ánh thân chinh cử thuỷ binh giải vây: Tôn Thất Hội tiên phong, Võ Tánh tập hậu, Võ Di Nguy, hộ giá. Trần Đức Khoan, Nguyễn Văn Mỹ và Nguyễn Kỳ Kế coi lương. Nghe tin đại binh Nguyễn Ánh đến, Trần Quang Diệu rút về Quy Nhơn, Nguyễn Văn Hưng lui về Phú Yên.

Tháng 6/1794 (tháng 5 ÂL) quân Nguyễn chiếm lại được một số thành và đất: Tiêu Cơ, Mai Nương (Phan Rang), Phú Yên. Tháng 7/1794 (tháng 6 ÂL) Vương lại sai Vệ Uý Phan Văn Triệu, Ôlivi (Olivier de Puymanel), Trần Văn Tín, Lê Văn Duyệt, Cao Văn Lý... cùng bộ thuộc, đến tăng cường lực lượng Đông Cung ở Diên Khánh. Tuy vậy, Nguyễn Ánh thấy chưa thể đánh bại thủy binh Tây Sơn, bèn sai Tôn Thất Hội và Võ Tánh đem tất cả binh thuyền về đậu ở cửa Xuân Đài. Tháng 7-8/1794 (tháng 7 ÂL) Vương cũng rút quân về Diên Khánh, sửa sang đắp lại thành. Tháng 8-9/1794 (tháng 8 ÂL) cho Đông Cung trở về Gia Định. Tháng 9-10/1794 (tháng 9 ÂL) Vương cũng đem quân về Gia Định, để Võ Tánh ở lại giữ Diên Khánh. Quân Tây Sơn do Trần Quang Diệu thống lãnh, sẽ chống nhau với quân Nguyễn trong 7 năm nữa.

Trần Quang Diệu vây Diên Khánh lần thứ hai

Tháng 10-11/1794 (tháng 10 ÂL) Trần Quang Diệu và Lê Trung đem quân thuỷ bộ đánh Phú Yên. Nguyễn Long và Võ Văn Lượng lui về giữ Bình Khang. Võ Tánh nhận trấn giữ cả hai mặt. Tháng 11-12/1794 (tháng 11 ÂL) Vương ban thưởng cho Võ Tánh và quân sĩ, sửa đắp quách ở ngoài bốn mặt thành Gia Định. Giám quân Trung dinh Tống Phước Đạm mất, ông đã có công lớn giúp Đông Cung Cảnh giữ thành Diên Khánh năm 1793. Vương bắt đầu đặt chức Giám thành sứ (cai quản việc phòng giữ kinh thành).

Tây Sơn tấn công Bình Khang. Nguyễn Ánh biết chủ ý là để đánh Diên Khánh, nên dặn Võ Tánh phòng thủ và sai Nguyễn Văn Tánh từ Bình Thuận đem quân tiếp viện Diên Khánh, rồi sai Nguyễn Huỳnh Đức điều bộ binh cùng Nguyễn Văn Thành làm phó, tiến ra Phan Rang.

Trần Quang Diệu đánh Diên Khánh. Lê Trung đánh Du Lai, chặn đường tiếp viện của quân Nguyễn từ Bình Thuận. Tháng 1-2/1795 (tháng 12/Giáp Dần), Trần Quang Diệu cắt đứt đường lấy nước vào thành Diên Khánh, sai quân lăn sát trèo lên thành, bị súng bắn chết rất nhiều, sai đắp luỹ cao vây bốn mặt thành. Võ Tánh cố giữ. Diệu tấn công rất gấp. Trong thành thiếu muối, tướng sĩ ăn uống rất khổ. Nguyễn Ánh gửi thư dặn Tánh kiên quyết giữ, đợi mình chuẩn bị xong ghe thuyền sẽ tiến quân tiếp viện. Sai Tôn Thất Hội đóng quân ở Bà Rịa để điều khiển các đạo quân.

Lê Trung đánh Phan Rí. Nguyễn Huỳnh Đức lui về Phố Hài (huyện Tuy Lý, Bình Thuận). Nguyễn Ánh ra lệnh cho Nguyễn Huỳnh Đức về giữ Ma Li (huyện Yên Phước, Bình Thuận), còn Nguyễn Văn Thành và thuộc bộ phải ở lại Phố Hài để chống địch.

Tháng 2-3/1795 (tháng 1 Ất Mão) Nguyễn Ánh sai Đặng Trần Thường, tán lý binh vụ đến Bà Rịa họp cùng Chưởng Tiền quân Tôn Thất Hội để trù hoạch chiến lược. Vương sai Tôn Thất Hội đem nghìn quân chở súng đạn đến Phố Hài và Phan Thiết, họp cùng các đạo tiên phong, ngăn quân địch. Lê Trung đánh Phố Hài. Nguyễn Văn Thành chạy về Bà Rịa. Nguyễn Ánh hay tin, lập tức sai giám thành sứ Tô Văn Đoài bắt Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Văn Thành về Gia Định, lột hết quân đội, giao cho Tôn Thất Hội thống lãnh giữ Ma Li. Rồi gửi mật dụ cho Võ Tánh: "Đợi thuỷ sư tiến đến Cù Huân [gần huyện Vĩnh Xương, Khánh Hoà] thì sẽ đánh úp, một trận có thể thành công".

Tháng 3-4/1795 (tháng 2 ÂL), vương sai Vệ uý ban trực tuyển phong hậu quân Thần sách là Ôlivi (Olivier) sang Hồng Mao (Ấn độ) mua binh khí. Để Đông cung trấn giữ Gia Định54. Nguyễn Ánh định chiến lược cứu Diên Khánh: Sai Nguyễn Văn Trương thống lãnh thuỷ binh Tiền, Hậu, Trung quân. Tôn Thất Hội thống lãnh bộ binh tiến đánh Phan Thiết. Trương Phước Luật điều khiển thủy binh các vệ tiến đánh kho Phan Rang, cướp gạo. Thủy binh Tây Sơn từ Vũng Diên đến, Tống Viết Phước phá được, chém đầu đô đốc Nguyễn Văn Sĩ, được thăng chức Chưởng Cơ.

Tháng 4-5/1795 (tháng 3 ÂL) Vương tha tội và phục chúc cho Nguyễn Huỳnh Đức và Nguyễn Văn Thành: sai Đức đi theo Tôn Thất Hội, Thành ngự giá. Nguyễn Vương xuất quân ra cửa biển Cần Giờ, Tôn Thất Chương, Trương Phước Luật đi tiên phong, tới Cam Ranh, quân Tây Sơn bỏ chạy. Vương đến cửa Cù Huân. Trần Quang Diệu, Lê Văn Lợi, Nguyễn Văn Giáp, Nguyễn Văn Thận, Trần Viết Kết vẫn vây thành Diên Khánh. Vương sai Nguyễn Văn Thành và Lê Văn Duyệt lên bờ, đóng đồn, bắn đại bác để trong thành biết. Còn đại quân thẳng tiến đến Chử Châu (Phú Yên), xem xét tình hình, chia quân chặn đường về của Tây Sơn, rồi Vương kéo về qua vụng Hòn Khói, sai Nguyễn Văn Đắc đánh bảo Lập Trường, chém được đô đốc Gia và binh bộ Tiến, chiếm được Bình Khang. Văn Đắc được phong Chưởng Cơ. Nguyễn Ánh về đóng ở Cù Huân.

Trần Quang Diệu đặt nhiều đồn trại ở Khố Sơn chống lại. Nhưng Lê Trung bắt đầu thiếu lương thực, báo tin cho Trần Quang Diệu, muốn lui quân về giữ Phan Rang, Nguyễn Ánh bắt được thư, liền sai Nguyễn Văn Đắc và Nguyễn Công Thái ngầm qua sông Phan Rang đặt đồn ngăn chặn, Nguyễn Văn Đắc tiến đánh kho lương Mai Nương, Tây sơn đem quân và voi đến, quân Nguyễn phải lui về Ba Ngòi. Tôn Thất Hội đóng quân ở sông Luỹ (Bình Thuận) đánh nhau với Lê Trung, thắng thế. Lê Trung phải lui quân về sông Cạn (Bình Thuận). Nguyễn Ánh tập trung quân đội giải vây thành Diên Khánh. Tháng 6-7/1795 (tháng 5 ÂL), Võ Tánh đang đêm mở cửa thành đánh ra, đốt trại của Lê Văn Lợi đặt bảo để giữ từ núi Sĩ Lâm đến cầu Hoa Bông.

Phú Xuân có loạn, Trần Quang Diệu rút quân

Trong triều Tây Sơn, Quang Toản còn nhỏ, quyền hành ở cả trong tay thái sư Bùi Đắc Tuyên. Đắc Tuyên sai Ngô Văn Sở ra trấn Bắc Thành thay Võ Văn Dũng. Võ Văn Dũng từ Bắc Thành về, gặp Trần Văn Kỷ (quân sư của Quang Trung ngày trước, bị Tuyên đầy ra trạm Mỹ Xuyên), kể tội Tuyên chuyên quyền. Dũng về Phú Xuân, mưu cùng Nguyễn Văn Hưng và Nguyễn Văn Huấn, giết Bùi Đắc Tuyên, rồi triệu con là Đắc Thuận ở Quy Nhơn và Ngô Văn Sở ở Bắc về, giết cả. Trần Văn Kỷ trở lại làm phụ chính.

Tháng 8-9/1795 (tháng 7 ÂL) Trần Quang Diệu đang giữ Khố Sơn, đồn luỹ vững không thể phá được. Quân Nguyễn nhờ Nguyễn Danh Nho, lính tuần Tây Sơn đầu hàng, dẫn đường tắt, đêm bò lên đánh úp, phóng lửa đốt, phá liền 12 đồn đất của Tây Sơn. Nguyễn Ánh tiến đánh Chử Châu (Phú Yên), Trần Quang Diệu rút quân về Quy Nhơn, Nguyễn Ánh mới vào được thành Diên Khánh.

Trần Quang Diệu (vợ ông là bà Bùi Thị Xuân, cháu họ Bùi Đắc Tuyên) được tin có loạn trong triều, bèn đem quân về Phú Xuân, "hỏi tội" giết hại đình thần. Quang Toản phải dàn xếp, phong Trần Quang Diệu làm Thiếu Phó, Nguyễn Văn Huấn, Thiếu Bảo, Võ Văn Dũng, Tư Đồ, Nguyễn Văn Danh, Tư Mã: đó là tứ trụ triều đình.

Tháng 9-10/1795 (tháng 8 ÂL) Nguyễn Ánh sửa lại thành Diên Khánh, làm thêm kho tàng. Để Tôn Thất Hội ở lại trấn giữ. Tháng 10-11/1795 (tháng 9 ÂL) Vương trở về Gia Định. Tháng 11-12/1795 (tháng 10 ÂL) sai Phạm Văn Nhơn phụ đạo Đông Cung. Quyết định này có thể do Trần Đại Luật dâng sớ xin chém đầu Bá Đa Lộc vì "cậy công bảo hộ Đông cung, kiêu ngạo". Phong Võ Tánh làm Khâm sai chưởng hậu quân dinh Bình Tây đại Tướng quân.

Kể từ tháng 9/1795, Nguyễn Vương giữ từ Bình Khang [Khánh Hoà] trở vào Nam. Cảnh Thịnh, 12 tuổi, giữ từ Bình Định ra Bắc, dưới quyền phụ chính của Trần Văn Kỷ.

Nguyễn Ánh, sau Nguyễn Huệ chỉ sợ Trần Quang Diệu. Nay Diệu đã rút về Phú Xuân. Trong triều Cảnh Thịnh các tướng tranh chấp nhau, nên quân Tây Sơn không đánh xuống Nam nữa, Nguyễn Ánh, được rảnh rang gần hai năm sửa sang binh bị và nội trị.

Tháng 1-2/1796 (tháng 12/Ất Mão) lập Hàn Lâm Viện thị học. Sai đóng 15 chiến thuyền lớn, tên hiệu là Gia55. Tháng 4-5/1796 (tháng 3/Bính Thìn) mở khoa thi, lấy 273 người đỗ. Cải tổ binh bị. Tháng 7/1796 (tháng 6 ÂL) triệu Tôn Thất Hội ở Diên Khánh về. Sai Nguyễn Huỳnh Đức và Đặng Trần Thường trấn Diên Khánh cùng Phó tướng Tả quân Võ Văn Lượng. Tháng 8/1796 (tháng 7 ÂL) đặt thêm 5 dinh thuỷ quân. Tháng 2/1797 (tháng 1/Đinh Tỵ), tăng trưởng quân Thần Sách, đặt vệ Diệu Võ quân Thần Sách, bổ Lê Văn Duyệt làm Thuộc nội Vệ Uý vệ Diệu Võ.

Vương lại sai Hoàng Trung Đồng và La Á Lục chia giữ 19 thuyền đại hiệu tên Long56, tức là tầu lớn, để phân biệt với những tầu Phượng Phi, Long Phi và Bằng Phi, do Vannier, Chaigneau và de Forçanz cai quản từ năm 1800, là thuyền hiệu. Số lượng tầu, thuyền lớn nhiều như vậy, chứng tỏ không chỉ có ba người Pháp biết điều khiển tầu bọc đồng theo kiểu Tây phương, mà những người điều khiển, phần lớn là người Việt.

Tháng 3/1797 (tháng 2 ÂL), Phó tướng Tả quân Võ Văn Lượng chết, Nguyễn Văn Thành thay thế. Để củng cố lực lượng cho Đông Cung, lúc đó đã 17 tuổi, phải thực sự cầm quân, Vương bổ Nguyễn Văn Thành và Phạm Văn Nhơn phò tá.

Nguyễn Ánh đánh Quy Nhơn lần thứ hai, 1797

Tháng 5/1797 (tháng 4/Đinh Tỵ) Nguyễn Ánh đánh Qui Nhơn, sai Đông Cung Cảnh làm tư lệnh có các tướng Võ Bá Diên, Phạm Văn Nhơn và Nguyễn Công Thái phò tá. Nguyễn Kỳ Kế và Nguyễn Văn Phú coi lương. Tôn Thất Hội trấn giữ Gia Định.

Thuyền Vương đến cửa Cù Huân [Khánh Hoà], Nguyễn Huỳnh Đức hộ giá. Để Nguyễn Văn Tánh, Nguyễn Văn Lợi giữ Diên Khánh; sai Nguyễn Văn Trương đem binh thuyền tiến đánh đô đốc Thiêm ở Tiên Châu [Phú Yên], thắng; đánh đô đốc Tính ở Đạm Thuỷ [Bình Định], bắt được 6 chiếc thuyền. Sai Võ Tánh và Nguyễn Văn Thành đem bộ binh đánh chợ Hội An [Phú Yên], phá được đồn, đô đốc Hiếu lui về La Thai [Phú Yên]. Thuyền Vương tiến thẳng đến cửa Thị Nại, đánh nhau với Tư lệ Lê Trung, bắt được nhiều thuyền ghe súng ống, Lê Trung phải rút về Trà Khúc [Quảng Ngãi]. Tháng 5-6/1797 (tháng 5 ÂL) Vương thấy Quy Nhơn phòng bị kỹ, khó đánh, bèn quyết định đem 100 chiến thuyền tấn công Đà Nẵng.

Mặt trận Quảng Nam, tháng 5-6-7/1797

Đại binh Nguyễn Vương tiến đến Đà Nẵng, Thống lĩnh Tây Sơn Nguyễn Văn Chân thu hết tầu thuyền vào trong vịnh và Thiếu bảo Nguyễn Văn Huấn đóng quân hai bên bờ vịnh, chống lại. Hai bên giao chiến hai lần không phân thắng bại. Vương bèn sai Nguyễn Văn Trương, Nguyễn Văn Thịnh, Trần Văn Tứ, Trần Văn Búa, đi về phía Cu Đê [phiá bắc huyện Hoà Vang] đến cửa ải Hải Vân, đặt đồn ở chỗ hiểm. Cảnh Thịnh, lúc ấy 14 tuổi, phái Trần Quang Diệu giữ cửa Eo [cửa Thuận An] và sai Đô đốc Lê Văn An đem quân Thuận Hoá vào cứu Quảng Nam.

Nguyễn Vương cho rằng Tây Sơn dồn hết lực lượng vào Đà Nẵng, thì Chiêm dinh [tức dinh Quảng Nam]57 sẽ không phòng bị, bèn sai Đông Cung đem quân vào cửa biển Đại Chiêm [Hội An], đánh lấy Chiêm dinh và gọi Võ Tánh ở Phú Yên ra họp với quân của Cảnh. Đông Cung chiếm được chợ Đông An ở Hội An, tiến đến Chiêm dinh, chia đặt đồn sở để giữ. Võ Tánh đến Đại Chiêm đánh nhau với đô đốc Nguyễn Văn Ngũ và thuyền của Tề Ngôi, thắng trận, thu được 30 thuyền chiến.

Ở mặt trận Bình Khang [Khánh Hoà], tháng 5-6/1797, Tư lệ Lê Trung đem quân tiến đánh bảo Hội An [Phú Yên]. Nguyễn Ánh hay tin, lập tức sai Nguyễn Văn Thành đem quân triệt thoái về Bình Khang.

Tại mặt trận Quảng Nam, tháng 6-7/1797 (tháng 6 ÂL) Nguyễn Văn Trương đón đánh viện quân của Lê Văn An từ Thuận Hoá ra, ở gò Phú Gia; An lui quân về Cu Thai. Võ Tánh đánh nhau với tiết độ Nguyễn Văn Giáp ở Mỹ Khê, có tham tri bộ binh Hồ Văn Định người Mỹ Khê hướng dẫn. Đông cung Cảnh thắng trận La Qua [huyện Diên Phúc] vua mật cho Phạm Văn Nhơn giữ cửa biển Đại Chiêm, Võ Bá Diên theo Đông cung đóng đồn ở Phú Chiêm, Nguyễn Công Thái đóng đồn ở núi Tam Thai [tức Ngũ Hành Sơn], chờ chỉ thị đánh úp.

Vương lại sai Phó vệ uý vệ Túc trực Nguyễn Văn Khiêm (phụ tá Đông cung đánh Đà Nẵng) và thuộc nội vệ uý ÔLiVi (Olivier de Puymanel) đến tấn biển Đà Nẵng58 đóng thuyền sam bản đánh hoả công, rồi chọn quân cảm tử cưỡi thuyền vào đốt thuyền Tây Sơn trong vịnh Đà Nẵng. Thống lĩnh Tây Sơn Nguyễn Văn Chân và Thiếu bảo Nguyễn Văn Huấn, một mặt cố giữ Đà Nẵng, một mặt xin cầu viện Quy Nhơn. Tư lệ Lê Trung ở Trà Khúc, sai đại đô đốc Lê Chất, đô đốc Đoàn Văn Cát, đô đốc Nguyễn Văn Xuân và đô đốc Hàn đem 2000 quân và 40 thớt voi đến cứu viện, giao tranh nhiều trận, quân Nguyễn chiếm lợi thế giết được nhiều voi Tây Sơn, đô đốc Hàn tử trận. Đô đốc Tây Sơn Lê Văn An đánh bảo Trạm Dã [Hoà Vang, Quảng Nam] bị Nguyễn Văn Thịnh đẩy lui. Nhưng quân Nguyễn bị thiếu lương thực. Nguyễn Ánh bèn sai Gia Định chở gạo lương tiếp viện đến Cù Huân [Khánh Hoà], rồi Trương Phước Luật từ Cù Huân, sẽ đem phân phát cho các quân thứ.

Tháng 7-8/1797 (tháng 7 ÂL) Nguyễn Ánh sai Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường tiến đánh Phú Yên. Thành sợ không giữ được, không muốn đánh, Vương không cho. Nguyễn Ánh mật sai người dụ Nguyễn Bảo [con Nguyễn Nhạc] nếu giết được Tư lệ Lê Trung, thì sẽ được hưởng khoan hồng, không bị giết. Thuyền lương của Trương Phước Luật bị ngược gió và bị cướp biển chận, tiến rất chậm. Không đủ lương thực, Nguyễn Ánh phải ra lệnh cho các tướng rút quân về. Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường chiếm được các bảo Hội An và La Thai ở Phú Yên, cũng được lệnh bỏ về. Nguyễn Vương đem quân về Diên Khánh. Quân sĩ bị bệnh tật nhiều. Tháng 9-10/1797 (tháng 8 ÂL), Vương kéo quân về Gia Định. Để Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường ở lại giữ Diên Khánh.

Chiến dịch đánh Quy Nhơn năm 1787 là một thất bại. Tây Sơn, sau cuộc nội biến trong triều, nhờ những tướng tài như Trần Quang Diệu, Lê Trung, vẫn còn mạnh thế, Nguyễn Ánh chưa thể thắng được. Biên giới hai bên, sau năm tháng đánh nhau, vẫn như cũ. Nguyễn Ánh nghỉ binh trong hai năm nữa để chấn chỉnh quân đội.

Nguyễn Ánh đóng tầu, xây thành, củng cố quân Thần Sách

Tháng 12/1797-1/1798 (tháng 11/Đinh Tỵ) Nguyễn Ánh sai đóng thêm 50 thuyền đi biển, 100 thuyền sai và 200 thuyền chiến. Đắp bảo Kinh dinh và Mai Nương ở Bình Thuận, sai Phó tướng Phan Tiến Hoàng coi công việc. Sai chưởng cơ Tống Viết Phước làm cai Tầu vụ. Tháng 2-3/1798 (tháng 1/Mậu Ngọ) sai Du Hải Quan đi Hạ Châu (Singapore) tìm mua đồ binh khí. Tháng 3-4/1798 (tháng 2 ÂL) sửa lại thành Mỹ Tho, Phạm Văn Nhơn trông coi. Lại sai các đội mộc đĩnh (xuồng gỗ) ở Chính dinh [Sài Gòn] đi Quang Hoá59 tìm chở ván gỗ để đóng chiến thuyền lớn và thuyền kiểu Tây dương. Vua đến xem.

Tháng 5-6/1798 (tháng 4 ÂL) sai Lễ bộ Ngô Tòng Châu cùng nguyên Lễ bộ kiêm Đốc học Nguyễn Thái Nguyên phụ đạo Đông Cung. Như vậy, Bá Đa Lộc lúc này không còn chức phụ đạo nữa. Đông Cung rất kính trọng Ngô Tòng Châu; vị học giả này, sau khi tử tiết ở Bình Định cùng Võ Tánh, năm 1801, được phong làm Thái Tử Thái sư tước Quận công, thờ ở Thế Miếu.

Quân Nguyễn mạnh về thủy binh, Tây Sơn mạnh về bộ binh, nhất là binh đội xây dựng cầu cống và thành luỹ: Trần Quang Diệu có thể cho đắp một loạt bảo (thành đất) rất kiên cố trong một thời gian kỷ lục. Vì vậy, từ tháng 7-8/1798 (tháng 6 ÂL), Nguyễn Ánh cải tổ lại quân đội, đặc biệt mở rộng quân Thần Sách, đưa việc chế tạo bom đạn, đúc súng đại bác và xây đắp thành lũy, lên hàng đầu. Vương đặt năm đồn quân Thần Sách: Trung đồn, Tiền đồn, Tả đồn, Hữu đồn và Hậu đồn (mỗi đồn 4 vệ, mỗi vệ khoảng 600 quân) có Chánh thống và Phó thống cai quản60. Lấy Phó tướng Tả quân Phạm Văn Nhơn làm Chưởng cơ Giám quân quân Thần sách, thống suất năm đồn quân Thần Sách61. Trong những chiến dịch sắp tới, 5 đồn quân Thần Sách do Phạm Văn Nhơn thống lĩnh sẽ giữ vai trò quan trọng trong các chiến thắng của Nguyễn Ánh.

Tháng 9-10/1798 (tháng 8 ÂL) Ngô Tòng Châu dâng sớ nêu những cái hại của "Phật, Lão, Dương Mặc (Da-Tô)". Bá Đa Lộc rất ghét. Tháng 11-12/1798 (tháng 10 ÂL), Vương triệu Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường ở Diên Khánh về; sai Đông Cung (18 tuổi) thống lĩnh tướng sĩ dinh Tả quân và vệ Tiền quân Thần Sách, đến giữ Diên Khánh, lần thứ hai. Có Bá Đa Lộc, và các tướng Tống Viết Phước, Nguyễn Công Thái, hậu thuẫn. Phong Đặng Đức Siêu làm Tham mưu Trung dinh.

Nguyễn Bảo xin hàng

Như trên đã nói, khoảng tháng 7-8/1797, khi đánh Quảng Nam, Nguyễn Ánh đã sai người dụ Nguyễn Bảo (con Nguyễn Nhạc) giết Lê Trung để lập công. Khi Nguyễn Ánh về Gia Định, Bảo ngầm ý quy thuận. Năm 1798 (không rõ tháng), Nguyễn Bảo đánh úp Quy Nhơn, Nguyễn Văn Hưng thua chạy. Chiếm được Quy Nhơn rồi, Bảo sai đô đốc Đoàn Văn Cát và đô đốc Nguyễn Văn Thiệu giữ chợ Hội An [Phú Yên] rồi sai người dâng biểu xin hàng. Tháng 12/1798-1/1799 (tháng 11 ÂL) Nguyễn Ánh sai Nguyễn Văn Thành và Đặng Trần Thường đem quân đóng ở sông Đà Diễn [Phú Yên] để Thành tiếp ứng Nguyễn Bảo. Nhưng Thành chưa kịp đến thì Quang Toản đã sai quân vây Quy Nhơn, bắt Bảo giết đi, để Lê Văn Thanh trấn thủ Quy Nhơn. Đoàn Văn Các và Nguyễn Văn Thiệu bèn chạy đến Diên Khánh xin hàng quân Nguyễn.

Trong vụ binh biến này, Quang Toản nghi Tư lệ Lê Trung (thuộc nhóm Bùi Đắc Tuyên) ở Trà Khúc, có dính líu, bèn gọi Lê Trung về Thuận Hoá, giết đi. Rồi lại nghe lời gièm giết cả Thiếu bảo Nguyễn Văn Huấn62. Sau vụ giết hại công thần lần thứ hai này, triều đình Tây Sơn thực sự ly tán. Tháng 4/1799 (tháng 3/Kỷ Mùi), khi Nguyễn Ánh đánh Quy Nhơn lần thứ ba, đại đô đốc Tây Sơn Lê Chất, con rể Lê Trung, nổi tiếng thiện chiến, bỏ theo Nguyễn Ánh, được phong làm Tướng quân, dưới quyền điều khiển của Võ Tánh. Các tướng Tây Sơn khác: Đại đô đốc Võ Đình Giai, Nguyễn Văn Điểm, Đô đốc Lê Văn Niệm, Hồ Văn Viện, Trần Văn Lân, Đô uý Mai Gia Cương, Nguyễn Văn Trí, cùng theo đến hàng. Lỗi lầm của Cảnh Thịnh, lần này, ở tuổi 16, đưa đến những hậu quả tai hại, không thể cứu vãn nổi.

Tháng 12/1798, Chưởng Tiền quân Bình tây đại tướng quân Tôn Thất Hội bị bệnh mất ở Sài Gòn, nơi ông đang làm trấn thủ, ở tuổi 41 (ÂL). Tôn Thất Hội, hơn Ánh khoảng 5 tuổi, là một trong những tướng cột trụ của Nguyễn Ánh từ đầu. Ông học rộng, là nhà kiến trúc, phụ trách đắp hai thành Gia Định và Diên Khánh; sau khi mất, được phong Nguyên Phụ công thần đặc tiến Thượng trụ quốc Chưởng dinh. Nguyễn Văn Thành lên thay thế làm Chưởng dinh Tiền quân. Tháng 1-2/1799 (tháng 12/Mậu Ngọ) Vương sai Vệ uý Ô Li Vi (Olivier) đi thuyền hiệu Thanh Tước đến Hạ Châu (Singapore) tìm mua binh khí. Puymanel mất ngày 23/3/1799, ở tuổi 31, tại Malacca63.

Tháng 2-3/1799 (tháng 1/Kỷ Mùi), Vương sai Phó thống Hậu đồn quân Thần sách Nguyễn Đức Xuyên quản vệ Hùng võ và kiêm luôn 5 Cơ tượng (voi). Trong thời gian từ tháng 11-12/1798 đến tháng 5/1799, không có chiến tranh, Đông cung vẫn trấn thủ Diên Khánh, cùng phó tướng Tống Viết Phước, phó tướng Nguyễn Công Thái và Bá Đa Lộc. Tống Viết Phước tính nóng, tỳ tướng có lỗi bị đánh roi, lúc giận, xỉ nhục Bá Đa Lộc, bị gọi về Gia Định. Để chuẩn bị cho chiến dịch đánh Quy Nhơn, tháng 3/1799 (tháng 2 ÂL), Nguyễn Vương sai Nguyễn Văn Thụy và Lưu Phước Tường sang Xiêm, nhờ vua Xiêm vận động quân Chân Lạp sang giúp cùng quân Vạn Tượng theo đường núi đánh xuống Nghệ An. Vua Xiêm ưng thuận.

Nguyễn Ánh đánh Quy Nhơn lần thứ ba, 1799

Trước khi xuất quân, Vương ban 32 điều quân luật để răn quân sĩ. Sai hoàng tử thứ hai Hy trấn thủ Gia Định, cùng với Chưởng cơ Nguyễn Văn Nhơn, Hình bộ Nguyễn Tử Châu và đốc học Nguyễn Thái Nguyên. Sai công bộ Trần Văn Thái đốc thúc đóng thuyền chiến để sẵn.

Tháng 4/1799 (tháng 3 ÂL), Vương cử đại binh đi đánh Quy Nhơn. Sai Nguyễn Văn Thành điều bộ binh đi trước ra Diên Khánh. Vương thân đốc binh thuyền qua cửa Cần Giờ, Nguyễn Văn Trương tiên phong, Nguyễn Văn Thịnh và Trịnh Hoài Đức vận lương. Tháng 5/1799 (tháng 4 ÂL) thuyền Nguyễn Vương đến vũng Cù Huân, dừng lại ở thành Diên Khánh. Sai Nguyễn Văn Thành đánh Phú Yên. Nguyễn Đình Đắc và Nguyễn Công Thái phò Đông Cung. Để tướng thượng đạo Nguyễn Long trấn Diên Khánh. Nguyễn Vương tiến đến Thị Nại. Sai Võ Tánh và Nguyễn Huỳnh Đức đem quân đóng ở Phú Trung. Được tin, Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng đem binh Phú Xuân vào cứu, tiến đến Quảng Nam.

Nguyễn Ánh sai Lê Văn Duyệt và Nguyễn Đức Thiện đem quân Tả đồn và Hậu đồn (Thần sách) thẳng tới Tân Quan (tức Tam quan, thuộc Bình Định), đóng giữ các chỗ hiểm yếu.

Đại đô đốc Tây Sơn Đoàn Văn Cát giữ hai bảo Thái An và Vĩnh Thuận. Nguyễn Văn Trương đem thuyền tuần tra biển Quảng Ngãi. Võ Tánh và Nguyễn Huỳnh Đức đánh nhau với Tây Sơn ở Thị Dã [tức Đồng Thị, Bình Định], Trương Tiến Thúy thua chạy, Võ Tánh đuổi đến cầu Tân An64chém được đô đốc Nguyễn Thực. Phiá Nguyễn, Vệ uý Thần sách Tôn Thất Nông tử trận. Lê Văn Duyệt tiến đến Đạm Thủy [Nước Ngọt] đốt kho lương, chém tướng Giảng, tiến đến Thạch Tân65. Nguyễn Văn Thành đánh bảo Hội An, Phạm Văn Điềm đầu hàng, thu phục được Phú Yên. Vương sai Nguyễn Văn Thành tiến quân tiếp ứng Võ Tánh. Tháng 6/1799 (tháng 5 ÂL) quân Nguyễn đến sát thành Quy Nhơn. Nguyễn Ánh đến bảo Lãnh Vạn. Sai Võ Tánh làm đại tướng điều khiển bốn dinh quân ngũ. Nguyễn Ánh thân chinh đánh Tân Quan [Quảng Ngãi], phái Nguyễn Công Thái, Nguyễn Đình Đắc, Tống Viết Phước và Phan Văn Kỳ đóng đồn từ Cung Quăng [Quảng Ngãi] đến Sa Lung chặn đường đại quân tiếp viện của Tây Sơn.

Tháng 7/1799 (tháng 6 ÂL) Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng tiến quân đến Quảng Ngãi, nghe tin Nguyễn Ánh đã chiếm Tân Quan liền bỏ thuyền lên bộ, đem mấy vạn quân, thế mạnh vũ bão, tiến thẳng đến Bình Định. Nguyễn Ánh vẫn sợ Trần Quang Diệu, ra mật lệnh rút lui. Lê Văn Duyệt và Tống Viết Phước đều can. Trần Quang Diệu đóng quân ở núi Thạch Tân. Võ Văn Dũng đem quân lên Chông Hàm định đi tắt xuống đánh úp, ban đêm quân đi trong rừng, có con nai nhỏ, quân đi trước kêu: "Nai! Nai!" Quân đi sau tưởng: "Quân Đồng Nai!" (tức quân Nguyễn Ánh), hoảng sợ, chạy toán loạn. Tống Viết Phước lợi dụng đem quân ra đánh, quân Tây Sơn tan vỡ; bắt được tù binh, đem đến rao trước thành Quy Nhơn để thị uy. Võ Văn Dũng thua trận nhưng được Trần Quang Diệu che chở không báo về kinh, biết ơn, sau sẽ liên kết chặt chẽ với Trần Quang Diệu.

Đại binh Nguyễn Ánh đến Thạch Tân. Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng lui quân về Thanh Hảo [Quảng Ngãi], Trần Viết Kết đem thuyền từ Thuận Hoá đến họp.

Ở Pháp, đảo chánh 18/6/1799, chấm dứt chế độ Chấp Chánh Hội Nghị (Directoire, 5 người cùng cầm quyền), lập chế độ Tổng Tài (Consulat). Nã Phá Luân làm đệ nhất Tổng Tài (1799-1804), rồi tự xưng Đại Đế (1804-1814).

Võ Tánh chiếm Quy Nhơn

Ở Quy Nhơn, Thái phủ Tây Sơn Lê Văn Ứng, nghe tin viện binh Phú Xuân đến, bèn đem 6.000 quân tinh nhuệ và hơn 50 thớt voi đến ấp Tây Sơn thượng, chở quân lương tiếp viện. Võ Tánh biết tin, lệnh cho Nguyễn Văn Thành đem quân và voi, Nguyễn Đức Xuyên tả đạo; Nguyễn Công Điền và Lê Chất, hữu đạo, Võ Tánh tự cầm trung đạo, cùng tiến đánh Lê Văn Ứng ở Cà Đáo, bắt được hết quân và voi. Ứng trốn thoát. Thấy Lê Văn Ứng thua, trong thành Quy Nhơn không đủ lương thực, Đại tổng quản Lê Văn Thanh, thượng thư bộ binh Nguyễn Đại Phác và thiếu úy Trương Tiến Thúy xin hàng. Nguyễn Vương lấy nghiã "vua, tôi" đối xử. Tháng 7/1799, Nguyễn Ánh vào thành Quy Nhơn, đổi tên là Bình Định, phủ dụ các hàng tướng, quân sĩ. Để Võ Tánh và Ngô Tòng Châu ở lại giữ Bình Định.

Nguyễn Văn Trương thắng thuỷ quân của Trần Viết Kết ở ngoài biển Mỹ Ý [Quảng Ngãi]. Cảnh Thịnh bèn cử đại binh ở Thuận Hoá vào cứu viện, đóng ở sông Trà Khúc [Quảng Ngãi], sai nội hầu Lê Văn Lợi đánh bảo Mân Khê. Phó tướng Hữu quân Nguyễn Văn Lợi đóng chặt thành chống giữ. Lê Văn Lợi vây riết ba ngày, Nguyễn Văn Lợi dùng đại bác hoả xa, bắn quân Tây Sơn chết hại rất nhiều. Trần Viết Kết đem hơn trăm chiến thuyền Tây Sơn vào cửa Sa Huỳnh, định đánh úp sau lưng thành Mân Khê. Đêm ấy bão to, thuyền Tây Sơn đắm nhiều. Trần Viết Kết phải lui về cửa biển Cổ Lũy. Lê Văn Lợi lui về Trà Câu [Quãng Ngãi].

Tháng 9/1799 (tháng 8 ÂL) Quang Toản giục tướng sĩ theo đường bộ tiến đánh, Trần Viết Kết nói: ngược gió đánh thủy không tiện. Võ Văn Dũng và Trần Quang Diệu khuyên Quang Toản trở về Thuận Hoá để bọn họ định liệu. Toản bèn về. Diệu, Dũng cũng lui quân về Quảng Nam, để tiết độ Nguyễn Văn Giáp đóng giữ Trà Khúc. Nguyễn Văn Thành xin tiến quân đánh Thuận Hoá, nhưng Võ Tánh cản. Nguyễn Vương thấy quân đánh trận đã lâu, cũng thôi, thu xếp về Gia Định.

Trong lá thư dài viết ngày 1/5/1800, gửi các Giám đốc Viện Thừa sai, giáo sĩ Le Labousse giải thích tại sao Nguyễn Ánh rút về Gia Định sau khi đã chiếm được Quy Nhơn tháng 7/1799:

"Chiến dịch năm ngoái mà vua đã gặt hái bao thành công cũng có mặt bất lợi. Vài ngày sau khi chiến thắng vào Qui Nhơn [tháng 7/1799], một trận cuồng phong làm tứ tán thuyền của vua và quân địch, nhưng địch quân được gió thổi đằng sau đẩy thuyền vào vịnh, họ không bị thiệt hại nhiều. Hạm đội của vua kém may mắn, ga-le và tầu của vua bị đẩy đi xa, cái thì bị thổi ra khơi, xéo về phiá Hoàng Sa, cái thì bị thổi về đảo Hải Nam và vịnh Bắc Hà. Nhà vua chỉ bị mất vài tầu nhỏ thứ tồi và vài ga-le; nhưng tất cả hạm đội của ông bị hư hại nặng; vì thế ông phải bắt buộc trở về Đồng Nai [Sài Gòn] và để cho em rể [Võ Tánh] ở lại giữ Qui Nhơn*"66.*

Tháng 10/1799 (tháng 9 ÂL) Vương sai Phạm Văn Nhơn quản 5 đồn quân Thần sách, Võ Di Nguy, quản dinh Trung thuỷ, và Công bộ Trần Văn Thái thống lãnh các hạng thuyền ghe, theo Đông cung về Gia Định trước. Sai Nguyễn Văn Trương giữ cửa biển Thị Nại. Sai Nguyễn Văn Tánh và Đặng Trần Thường giữ Diên Khánh. Trong chiến dịch đánh Quy Nhơn lần này không thấy ghi Đông cung xuất trận.

Bá Đa Lộc mất ở Quy Nhơn ngày 9/10/1799 sau ba tháng bị bệnh dịch tả67, được đưa về Gia Định chôn cất. Tháng 11/1799 (tháng 10 ÂL) Nguyễn Ánh về tới Gia Định. Đóng thêm 100 chiếc thuyền. Trưng dụng thợ đúc, thợ bạc ở các dinh Phú Yên, Bình Khang, Bình Thuận về Gia Định để đúc súng ống và binh khí.

Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng vây Bình Định

Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng định tháng 1/1800 tiến đánh chiếm lại Bình Định.

Được tin, Nguyễn Ánh mật báo cho Nguyễn Văn Tánh và Đặng Trần Thường sửa sang thành Diên Khánh, chuẩn bị sẵn. Sai Nguyễn Văn Trương đem tất cả binh thuyền ở cửa Thị Nại về Cù Huân. Mật báo cho Võ Tánh: "Đem quân hai đồn tả hữu Ngự lâm ra núi đóng để liên lạc với quân Diên Khánh". Triệu Lê Chất về giữ dinh Trấn Biên [Biên Hoà]. Tháng 1/1800 (tháng 12 Kỷ Mùi) sửa thành Mỹ Tho, sai Nguyễn Huỳnh Đức trông nom.

Đại binh thuỷ bộ của Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng đã đến Bình Định. Nguyễn Ánh dự tính lương thực trong thành Bình Định còn đủ một năm, định tới năm sau thuận gió, sẽ đem quân giải vây. Tháng 2/1800 (tháng 1/Canh Thân), bộ binh của Trần Quang Diệu tiến đánh Thạch Tân. Thuỷ binh của Võ Văn Dũng tiến đánh Thị Nại. Hậu quân Nguyễn Văn Biện phải rút vào thành Bình Định. Võ Tánh đóng chặt cửa thành không tiếp chiến. Trần Quang Diệu đắp lũy dài vây bọc thành Bình Định, chu vi 4.340 trượng, mỗi trượng 2 người tuần giữ, bộ binh vây thêm vài vòng.

Võ Văn Dũng chỉ huy hai chiếc thuyền đại hiệu Định quốc và hơn 100 thuyền chiến chặn ngang cửa biển Thị Nại; dựng hai bảo ở bãi Nhạn Châu bên tả và ở núi Tam Toà bên hữu, đặt nhiều súng lớn, ở chỗ cao, thế hiểm, chặn địch không thể vào. Cô lập Võ Tánh và Ngô Tòng Châu trong thành. Tướng Tây Sơn Phạm Văn Điềm trước đã ra hàng, nay nghe tin quân Tây Sơn đến Bình Định, bèn chiếm Phú Yên, liên kết với Võ Văn Dũng và Trần Quang Diệu. Thế Tây Sơn rất mạnh.

Nguyễn Ánh sợ quân Tây Sơn thuận gió sẽ vào chiếm Gia Định, bèn ra lệnh phòng thủ các dinh trấn trong Nam. Sai Mạc Tử Thiêm làm trấn thủ Hà Tiên. Quân lính Bắc Hà, Thuận Hoá mới hàng, thấy Tây Sơn trở lại, nhiều người đào ngũ. Tháng 2-3/1800 (tháng 2 ÂL) Vương sai hoàng tử thứ hai là Hy quản suất Tiền chi và vệ Cung võ dinh Trung quân. Lại cho rằng người Hồng Mao quen thuỷ chiến, Vương sắc cho thuyền trưởng Khâm sai Cai đội Ba La Di (Barisy) tập họp các thuyền buôn lại, dự bị quân nhu và chiến cụ, đợi điều khiển. Bắt 5000 binh Chân Lạp, hẹn ngày họp đủ để theo việc quân. Sai Cai đội Nguyễn Văn Chấn (Vannier) quản tầu Phượng Phi, Nguyễn Văn Thắng (Chaigneau) quản tầu Long Phi, Lê Văn Lăng (De Forçanz), quản tầu Bằng Phi, theo Trung quân. Tháng 2-3/1800, đóng thêm 6 tầu đại hiệu và hơn trăm thuyền chiến.

Nguyễn Văn Thụy từ Vạn Tượng trở về cho biết Vạn Tượng chịu liên kết đánh Nghệ An. Nguyễn Vương đại duyệt binh ở Đồng tập trận. Đổi 5 đồn quân Thần Sách thành 5 dinh Thần Sách [tức là mở lớn thêm nữa]. Phạm Văn Nhơn làm Giám quân Thần Sách. Tháng 4/1800 (tháng 3 nhuận) lấy hàng thần là đốc học Nguyễn Gia Cát làm đốc học, dạy Đông Cung (Gia Cát là tiến sĩ nhà Lê). Lấy những người khoa bảng của nhà Lê và nhà Tây Sơn sung vào Hàn Lâm Viện. Lệnh cho dân Gia Định làm ruộng trồng dâu nuôi tằm. Nước Xiêm biếu 30 xe thóc.

Nguyễn Ánh xuất quân cứu Bình Định

Tháng 4-5/1800 (tháng 3 nhuận), trong thành Bình Định, hai hàng tướng Tây Sơn là Võ Văn Sự và Nguyễn Bá Phong cùng hơn 400 quân, thấy Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng vây thành, bèn giết lính Nguyễn, mở cửa thành phiá Bắc ra tiếp ứng quân Trần Quang Diệu, uy thế Tây Sơn rất mạnh. Hàng quân Tây Sơn còn lại trong thành, bị Võ Tánh giết hết. Nguyễn Vương hay tin, vội cử binh cứu viện. Sai Đông Cung Cảnh giữ Gia Định cùng với Nguyễn Văn Nhơn và Nguyễn Từ Châu.

Nguyễn Vương đem thuỷ quân ra Vũng Tầu, cho hoàng tử thứ tư đi theo [tức là Minh Mạng, sinh năm 1791, lúc đó 9 tuổi]. Nguyễn Đức Xuyên quản bộ binh và voi đi đường bộ.

Tháng 5-6/1800 (tháng 4 ÂL), Nguyễn Đức Xuyên tiến đến Diên Khánh. Nghe tin quân Tây Sơn từ Phú Yên trở ra đắp hơn chín chục bảo sở, uy thế rất mạnh. Xuyên xin lui về Phan Rí chờ thủy quân, vương bắt ở lại Diên Khánh. Thuyền vương đến cửa biển Cù Huân. Sai hoàng tử thứ hai là Hy trấn giữ Diên Khánh. Sai Nguyễn Đức Xuyên, Nguyễn Văn Tánh, Đặng Trần Thường đánh Phú Yên, thuỷ quân của Nguyễn Văn Trương đi trước. Dụ rằng: "Ta nay thân cầm sáu [đạo] quân, tiễu trừ nghịch tặc là ở trận này. Các ngươi phải nên cố gắng. Ai có thể bắt hay chém được chủ tướng giặc là Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng, thì chánh quản được phong tước Công, phó quản trở xuống được gia cho một hàm và thưởng tiền một vạn quan."68

Trần Quang Diệu không giải toả Bình Định

Trần Quang Diệu sai Đại đô đốc Đào Công Giản và Đô đốc Tuấn (không rõ họ) đem quân Hổ hầu vào Phú Yên, họp với Phạm Văn Điềm đóng giữ các bảo Hội An và La Thai.

Thuyền Nguyễn Vương tiến đến Tích Áo [Vũng Tích, Phú Yên], sai Nguyễn Văn Thành điều bộ binh tiến đánh Xuân Đài, Trần Đắc Khoan coi lương. Tháng 6-7/1800 (tháng 5 ÂL) Chân Lạp đem 5.000 quân đến tiếp viện. Nguyễn Văn Thành tiến đánh Xuân Đài chia ba đạo do Lê Chất, Nguyễn Đình Đắc và Trương Tiến Bảo chỉ huy, đánh nhau với Tây Sơn ở Xích Thổ và Thanh Kỳ [Phú Yên], chiếm được bảo Hội An. Phiá Tây Sơn, Đô đốc Tuấn và Phạm Văn Điềm lui về gò Ái Thạch, dựa thế núi để giữ. Quân Nguyễn Đức Xuyên tới họp với quân Nguyễn Văn Thành tiến đánh, quân Tây Sơn thua rút về La Thai. Nguyễn Văn Thành theo đường tắt vượt đèo đánh úp sau lưng. Đại đô đốc Đào Công Giản bị Võ Tánh đón đánh, bắt được. Phạm Văn Điềm và đô đốc Tuấn chạy thoát.

Ở Quy Nhơn, Võ Tánh cùng tướng sĩ mở cửa Nam, đánh nhau với quân Tây Sơn ở núi Tam Tháp, đốt phá luỹ, chiều tối lại rút quân về thành. Trần Quang Diệu càng vây chặt hơn. Nguyễn Vương sai Trịnh Hoài Đức chở lương ở Cù Huân đến tiếp viện Xuân Đài. Quân Nguyễn vẫn không phá được vòng vây Tây Sơn để cứu Võ Tánh ở Bình Định. Triệu hoàng tử Hy đến đóng ở bảo Hội An [Phú Yên], để Lưu Tiến Hoà giữ Diên Khánh. Tháng 7-8/1800 (tháng 6 ÂL) Nguyễn Văn Thụy và Lưu Phước Tường cùng quân Vạn Tượng đi đường núi tiến đánh Nghệ An. Phiá Tây Sơn: Đô đốc Nguyễn Doanh Nhạc thua ở Bố Đồn, phò mã Nguyễn Văn Trị thua ở Lam Đồn.

Thuyền Nguyễn Vương tiến đóng cửa biển Cù Mông [bắc Phú Yên, gần Quy Nhơn]. 5000 viện binh Chân Lạp đến bảo Hội An [Phú Yên], sẽ do Nguyễn Văn Thành điều khiển. Nguyễn Văn Thành đánh bảo Chủ Sơn [ở phiá Nam huyện Tuy Viễn, Bình Định], đào hầm đặt ngầm thuốc súng đánh địa lôi, bảo bị đổ hơn hai trượng, nhưng vẫn không hạ được; vệ uý Nguyễn Công Trọng trúng đạn chết. Vương sai các dinh Thần Sách: Nguyễn Huỳnh Đức, Phạm Văn Nhơn, Tống Viết Phước, Mai Đức Nghị chia quản các thuyền ghe giữ cảng Cù Mông; Võ Di Nguy, đóng giữ đồn Thước Áo, Nguyễn Hữu Chính giữ bảo hữu ngạn Cù Mông.

Đánh từ tháng 8 đến tháng 12/1800, quân Nguyễn Ánh thắng vài trận: Nguyễn Văn Thành chiếm được bảo Chủ Sơn, nhưng vẫn không làm chủ được tình hình, quân tướng Tây Sơn ra hàng thường bỏ trốn hoặc chống lại.

IV- Nguyễn Vương thống nhất đất nước

Trận Thị Nại, 1801, Võ Di Nguy tử trận

Tháng 1-2/1801 (tháng 12/Canh Thân) Nguyễn Ánh vẫn chưa giải vây được Bình Định: dưới nước, thuỷ quân Võ Văn Dũng giữ chặt cửa biển Thị Nại. Trên bộ, quân Trần Quang Diệu vây chặt thành Bình Định mấy vòng. Ban đêm Võ Tánh mở cửa thành ra đánh đốt trại địch, quân Tây Sơn bỏ chạy, nhưng sáng sớm lại trở lại vây đông hơn.

Tháng 2-3/1801 (tháng 1/Tân Dậu), Vương sai Nguyễn Văn Thành tiết chế các đạo bộ binh. Đặng Đức Siêu dâng chiến thuật đánh hoả công, nay dụng cụ đã làm xong. Vương mật định hôm 28/2/1801 (16/1/Tân Dậu), cất quân đánh úp. Để Phạm Văn Nhơn giữ Cù Mông, Vương thân chinh đem thuỷ quân tiến phát. Nửa đêm hôm ấy, qua Tiêu Cơ, Nguyễn Văn Trương tiên phong, bắt được lính tuần của Tây Sơn, biết khẩu hiệu, Trương cho thuyền nhỏ lẻn vào Tiêu Ki, chèo qua thuyền lớn đến miếu Tam Toà, chém được Đô đốc Trà, đốt rất nhiều thuyền địch69. Võ Di Nguy, Lê Văn Duyệt đánh nhau kịch liệt với quân Võ Văn Dũng. Võ Di Nguy tử trận. Lê Văn Duyệt xông lên, cuối cùng, quân Nguyễn đại thắng. Toàn bộ chiến hạm của Võ Văn Dũng bị đốt cháy gần hết. Trận Thị Nại 1801 là võ công lớn nhất của Nguyễn Ánh, làm thay đổi cục diện chiến tranh.

Trận này có ba người Pháp tham dự là Cai đội Nguyễn Văn Chấn (Vannier) quản tầu Phượng Phi; Nguyễn Văn Thắng (Chaigneau), Long Phi, và Lê Văn Lăng (de Forçanz), Bằng Phi. Ba người này sẽ tiếp tục dự các chiến dịch Quảng Nam và Phú Xuân.

Thua trận, Võ Văn Dũng thu thập tàn quân hợp lại với Trần Quang Diệu, sai Tư khấu Định giữ Thạch Tân [biên giới Bình Định-Quảng Ngãi], đô đốc Nguyễn Văn Ngữ giữ Đạm Thuỷ [Nước Ngọt, Bình Định], đô đốc Võ Văn Sự giữ Tân Quan [Quảng Ngãi]. Thắng trận Thị Nại, nhưng Nguyễn Ánh vẫn không thể giải vây được Quy Nhơn. Ngày 20/3/1801 (ngày Quý Sửu 6/2/Tân Dậu) Hoàng tử Cảnh mất vì bệnh đậu mùa tại Gia Định, ở tuổi 22. Nguyễn Văn Nhơn và Nguyễn Tử Châu giữ Gia Định.

Ở mặt trận Phú Yên, Tây Sơn thắng thế: Phạm Văn Điềm chiếm bảo Hội An, Nguyễn Đức Thiện, Trần Văn Trạc, Phạm Tiến Tuấn phải lui về giữ Xuân Đài. Vương sai Nguyễn Đức Xuyên và Tống Viết Phước ra đánh, Tây Sơn rút quân về.

Nguyễn Văn Trương chiếm Quảng Ngãi, Quảng Nam

Sau chiến thắng Thị Nại, Vương ở lại vùng Cù Mông-Thị Nại, tháng 3-4/1801 (tháng 2 ÂL) sai Nguyễn Văn Trương đem thuỷ binh ra đánh Quảng Ngãi, Quảng Nam cùng với các vệ quân Thần Sách của Phan Văn Đức, vệ Phấn Dực Trung quân của Tống Phước Lương, vệ Thuận Võ của Vương Văn Học. Tháng 4-5/1801 (tháng 3 ÂL), Nguyễn Văn Trương tiến đến cửa biển Cổ Lũy [Quảng Ngãi] đánh kho Trà Khúc, Đô đốc Tuấn bỏ chạy. Phá được Trà Khúc, Nguyễn Văn Trương tiến vào cửa biển Đại Chiêm, chiếm Hội An và Phú Triêm. Hoàng Văn Tự đem binh bản bộ tiếp ứng, bắt được 24 thớt voi Tây Sơn. Đại đô đốc Tây Sơn Nguyễn Văn Xuân và Trấn thủ Văn Tiến Thể giữ ải La Qua, bị Nguyễn Văn Trương đánh úp, thua chạy, thu được 80 khẩu đại bác. Nguyễn Văn Trương chiếm lại dinh Quảng Nam. Nguyễn Vương sai Phạm Văn Nhơn quản ba chiếc thuyền đại hiệu tiến ra Đà Nẵng, cùng các thuyền hiệu Long Phi, Phượng Phi, Bằng Phi do Chaigneau, Vannier và de Forçanz cai quản. Cho tham quân Tượng dinh Lê Nguyên (quê Quảng Nam) theo Nguyễn Văn Trương, dẫn đường, dặn Trương chọn nơi hiểm yếu đặt ba bảo theo hình tam giác, sau bảo có Trường Giang (sông lớn nối cửa Đại Chiêm với Tam Kỳ) để thuỷ bộ tiếp ứng được nhau.70

Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng sai đặt đồn bảo liên tiếp ở Phú Hoà, cầu Đông Giang, cầu Tân Hội [Quảng Ngãi], chống lại. Nguyễn Vương sai Lê Văn Duyệt và Nguyễn Văn Khiêm tiến đánh, thắng, bắt được Đô đốc Nguyễn Bá Phong, nhưng Vệ uý vệ ban trực tả là Võ Văn Tài trúng đạn chết. Nguyễn Vương vào đến cầu Tân Hội. Tây Sơn nhiều lần đánh bảo Vân Sơn, Nguyễn Văn Thành sai Lê Chất chống đỡ. Tướng Tây Sơn Phạm Văn Điềm tấn công Phú Yên: Nguyễn Long giữ đồn La Thai và Lưu Tiến Hòa giữ bảo Hội An đều thua trận, Hòa bị giết, Long chống không nổi để mất quân lương, bị tội.

Hoàng tử thứ hai là Hy mất, nguyên giữ chức Cai đội, đi theo quân, ở tuổi 20. Sai đưa về Gia Định chôn cất. Trong hai tháng ở mặt trận, Nguyễn Vương mất hai con trai.

Nguyễn Vương xuất quân từ tháng 5-6/1800 (tháng 4 ÂL), trong gần một năm, vẫn chưa giải vây được Bình Định. Võ Tánh và Ngô Tòng Châu cố thủ đã hơn một năm, trong thành gần hết lương, Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng vẫn bao vây chặt.

Vương sai người mật báo cho Võ Tánh nên phá vòng vây ra hội với đại binh. Tánh trả lời: Liều chết giữ thành tới cùng. Tất cả quân chủ lực của Tây Sơn hiện ở đây, hoàng thượng nên lợi dụng đánh Phú Xuân71. Đặng Đức Siêu và Trần Văn Trạc, tham thi bộ Hình, cũng khuyên vua nên đánh Phú Xuân hiện đang bỏ trống. Đặng Đức Siêu biết rõ địa hình Phú Xuân, dâng chiến thuật: "Chia quân thuyền làm hai đạo: một đạo đánh cửa Tư Hiền, một đạo đánh cửa Noãn Hải (cửa Thuận An)"72. Lúc đó, Vương mới quyết định bỏ Bình Định, đánh Phú Xuân.

Trận Phú Xuân, 1801

Ngày 5/6/1801 (ngày Canh Ngọ 24/4 Tân Dậu), Vương thân chinh đốc thuỷ quân ra cửa Thị Nại. Ngày 7/6/1801 (ngày Nhâm Thân 26/4 Tân Dậu) thuyền vua tới Cù Lao Chàm. Gọi Nguyễn Văn Trương ra Đà Nẵng chờ lệnh. Sai Tống Viết Phước, Trần Văn Trạc giữ Quảng Nam. Ngày 8/6/1801 (ngày Quý Dậu 27/4/Tân Dậu) họp các tướng ở Đà Nẵng, Vương quyết định đánh Phú Xuân theo chiến lược của Đặng Đức Siêu: Thuỷ quân tiến làm hai đạo, một vào cửa Eo (cửa Thận An); một vào cửa Tư Dung (tức Tư Hiền). Ngày 9/6/1801 (ngày Giáp Tuất 28/4/Tân Dậu) Vương chia nhiệm vụ: Nguyễn Văn Trương và Phạm Văn Nhơn tiến ra cửa Eo. Hoàng Văn Tự và Bạch Văn Đoài đem binh voi theo đường bộ Cu Đê. Thuyền vua tiến đóng ở vụng Chu Mãi. Ngày 11/6/1801 (ngày Bính Tý 1/5/Tân Dậu), đại binh tiến vào cửa Tư Hiền.

Vua Cảnh Thịnh đã sai Phò mã Nguyễn Văn Trị và Đại đô đốc Trần Văn Tạ giữ núi Quy Sơn (Linh Thái), cho đóng cọc gỗ dưới lạch sông để ngăn quân Nguyễn. Lê Văn Duyệt và Lê Chất đi tiên phong. Quân Tây Sơn ở trên cao bắn đại bác xuống, quân Nguyễn đánh suốt ngày không tiến được. Đến đêm, mới sai quân ngầm đội mấy chục thuyền chiến, vượt bãi cát vào phá Hà Trung, phía sau lưng Tây Sơn, chia quân theo đường lạch, nhổ cọc mà tiến. Ngày 12/6/1801 (ngày Đinh Sửu 2/5/Tân Dậu) Vương thân đốc quân đến bến đò Trừng Hà, Lê Văn Duyệt bắt được Phò mã Nguyễn Văn Trị và Đô đốc Phan Văn Sách. Quân Nguyễn tiến đến cửa Thuận An.

Vua Cảnh Thịnh đem đại quân ra cửa Thuận An chống với quân Nguyễn Văn Trương và Phạm Văn Nhơn, nhưng chưa giao chiến, đã bỏ chạy.

Ngày 13/6/1801 (ngày Mậu Dần, 3/5/Tân Dậu) Nguyễn Vương vào kinh đô Phú Xuân.

Cảnh Thịnh chạy ra Bắc. Vương sai Lê Chất đem bộ binh đuổi theo, Lê Chất (nguyên hàng tướng Tây Sơn) khua trống đi thong thả, để Quang Toản thoát, bị gọi về. Nhưng Nguyễn Ánh lờ đi, không bắt tội.

Được tin Phú Xuân bị tấn công, Trần Quang Diệu sai Đại đô đốc Trương Phước Phượng và các tướng đem đại binh đi đường núi về cứu Phú Xuân; nhưng bị người Man [người Thượng] đánh lừa, dẫn đi quanh co, hết lương thực, Trương Phước Phượng đầu hàng ở Tả Trạch nguyên. Quân Tư khấu Định đến Cao Đôi gặp quân của Lê Văn Duyệt và Lê Chất, giao chiến, thua trận, Định chết ở đất Man. Các đạo quân khác bị bắt cả. Nguyễn Vương sai Nguyễn Văn Trương đem thuỷ binh tiến đánh Linh Giang (sông Gianh), chặn đường lui của Tây Sơn. Phạm Văn Nhơn giữ cửa Thuận An, Phan Văn Triệu và Tống Phước Châu giữ Tả Trạch nguyên và Tam ải. Ra lệnh ai bắt được Tây Sơn thì trọng thưởng, che giấu thì xử tử.

Lê Văn Duyệt, Lê Chất chiếm lại Quảng Ngãi, Tống Viết Phước tử trận

Tháng 6/1801, mặc dù Tây Sơn đã mất cả Quảng Nam lẫn Phú Xuân, Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng vẫn vây siết Bình Định. Không những thế, Trần Quang Diệu còn muốn chiếm lại Quảng Nam, bèn sai Đô ngu Nguyễn Văn Giáp, Đại đô đốc Lê Danh Phong, Đô đốc Nguyễn Văn Khôn, Tham đốc Hồ Văn Tú, đem hơn 7000 quân và 40 thớt voi, ra đóng ở Lương Châu và Phố Hoa, tiến đến Điện Bàn, chiếm lại Quảng Nam.

Tống Viết Phước xin cứu viện. Nguyễn Vương hạ lệnh phải giữ thành, không ra đánh đợi viện binh. Rồi sai Lê Văn Duyệt thống lính bộ binh cùng Lê Chất quay về Quảng Nam và sai Tống Viết Phước đem thuỷ binh về cứu Bình Định. Lê Chất và Lê Văn Duyệt tới Quảng Nam, Nguyễn Văn Giáp bỏ chạy. Sau khi chiếm lại được Quảng Nam, Nguyễn Ánh sai Lê Văn Duyệt, Lê Chất và Tống Viết Phước, đem quân đánh xuống Quảng Ngãi. Đại binh của Tống Viết Phước, Lê Văn Duyệt, Lê Chất đến Quảng Ngãi, bắt được Nguyễn Văn Khôn, Hồ Văn Tự, ở bảo Trà Khúc, giải về Kinh.

Trần Quang Diệu nghe tin Trà Khúc mất, thân hành cùng Lê Danh Phong, Từ Văn Chiêu, đem quân, voi ra Tân Quan [Quảng Ngãi] đặt đồn trại dọc núi chống giữ. Lê Văn Duyệt tiến đóng đồn Thanh Hảo [Quảng Ngãi] đắp lũy dài phòng bị. Tống Viết Phước đem thuỷ binh vào cửa Sa Huỳnh [Quảng Ngãi] thắng các trận My Sơn và Cung Quăng, tiến tới Bức Cốc [tức Hang Dơi ở Bến Đá Bình Định] thì bị phục binh Tây Sơn giết chết. Đại đô đốc Lê Danh Phong, thuộc tướng của Trần Quang Diệu, giữ Tân Quan đầu hàng. Quân Nguyễn chiếm xong Quảng Ngãi.

Trong dịp thăng thưởng tướng sĩ tháng 7/1801, ba người Pháp Chaigneau Nguyễn Văn Thắng Vannier Nguyễn Văn Chấn và de Forçanz Lê Văn Lăng quản các thuyền Long Phi, Phượng Phi và Bằng Phi, được thăng từ Cai đội lên Cai cơ73. Nguyễn Văn Trương được thăng Khâm sai Chưởng Trung quân Bình Tây đại tướng quân Quận công74.

Nguyễn Vương bắt đầu chuẩn bị đánh ra Bắc. Sai Giám thành Cai đội Nguyễn Văn Yên đến Động Hải ngắm đo luỹ Trấn Ninh (tức trường luỹ Động Hải), xem khắp tình thế từ núi Đầu Mâu đến cửa Nhật Lệ, vẽ bàn đồ (lũy dài 5.120 trượng). Sai đắp đường quan từ Phú Xuân đến Động Hải (Trấn Ninh). Ngày 30/8/1801 (22/7 Tân Dậu), Vương thân chinh đi Quảng Bình, xem hình thế lũy Trấn Ninh, chia đồn đặt súng chống giữ. Tháng 8-9/1801 (tháng 7 ÂL) Quân Nguyễn giữ từ Thạch Tân [Quảng Ngãi] đến sông Gianh có khoảng 4 vạn người, ở Quy Nhơn có hơn 3 vạn75. Sai Khâm sai thuộc nội Cai đội Ba La Di (Barisy) đi Hạ Châu (Singapore) tìm mua súng đạn76.

Trần Quang Diệu chiếm lại Quy Nhơn, Võ Tánh, Ngô Tòng Châu tử tiết

Trong khi đại quân của Lê Văn Duyệt, Lê Chất và còn bị kẹt ở Quảng Ngãi, chưa tiến được, thì Võ Tánh và Ngô Tòng Châu ở trong thành Bình Định hết lương thực, không thể cầm cự. Thành Bình Định bị Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng bao vây từ tháng 1/1800 đến tháng 6/1801, là một năm rưỡi. Đã phải giết cả ngựa, voi để ăn. Thế cùng, Võ Tánh đưa thư, mật tính với Nguyễn Văn Thành liều chết đánh ra, nhưng phút chót mưu cơ bị bại lộ, không làm nữa. Võ Tánh bàn với Ngô Tòng Châu, nộp thành rồi chết.

Ngô Tòng Châu uống thuốc độc tự tử ngày 5/7/1801 (25/5/Tân Dậu). Võ Tánh chôn cất Ngô Tòng Châu xong, sai lấy củi khô chất dưới lầu bát giác, viết thư cho Trần Quang Diệu, khuyên tướng sĩ không có tội, không nên giết hại, rồi phóng lửa tự đốt, ngày 7/7/1801 (27/5/Tân Dậu). Liệt Truyện viết: "Tính chết vì nghiã, Diệu dẫn quân vào thành, trông thấy thương chảy nước mắt ra, lấy lễ thu chôn, tướng sĩ ở trong thành, giặc không giết hại ai cả. Rồi các tướng sĩ ấy lần lượt ra về."77

Chiếm được Bình Định, Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng sai đắp một luỹ ngang ở Vân Thê để chặn đường quân Nguyễn vận lương cho Thị Nại. Lại sai Phạm Văn Điềm ra đánh Phú Yên. Tháng 9-10/1801 (tháng 8 ÂL) Diệu và Dũng đánh Hoa An, Hoa Lộc, chiếm đường tiến đánh Phú Yên. Quân Nguyễn Văn Thành bị thiệt hại nặng. Tháng 10-11/1801 (tháng 9 ÂL), Trần Quang Diệu và Từ Văn Chiêu đem 18.000 quân tinh nhuệ lên đóng ở địa phận Thanh Hảo [Quảng Ngãi] trực diện với quân Lê Văn Duyệt và Lê Chất.

Ở mặt trận Phú Yên, Nguyễn Văn Thành đánh nhau với Võ Văn Dũng. Dũng sai Nguyễn Văn Trí đem 700 quân tiếp viện, Trí bỏ Tây Sơn, theo Nguyễn Văn Thành. Từ Quảng Ngãi, Trần Quang Diệu nghe tin Võ Văn Dũng bại trận ở Phú Yên, bèn đem quân trở về bảo Lĩnh Vạn, để Từ Văn Chiêu ở lại chống với Lê Văn Duyệt ở Thanh Hảo. Võ Văn Dũng chiếm được bảo Khôi Diêu (Lò Vôi), đắp luỹ đất từ Tháp Cải đến Sản Sơn. Nguyễn Văn Thành đánh úp, thắng được. Tháng 12/1801 (tháng 11 ÂL), ở mặt trận Quảng Ngãi, Đại đô đốc Tây Sơn Lê Đình Chính ra hàng ở Thanh Hảo. Lê Văn Duyệt sai đóng gông giải về kinh, được tha. Chính dâng bản đồ 13 đạo thừa tuyên ở Bắc Hà.

Ở Phú Xuân, Nguyễn Vương tiến hành việc chuẩn bị đánh ra Bắc. Sai Tống Phước Lương đem binh thuyền ra sông Gianh hợp với Đặng Trần Thường. Lại sai hữu tham tri bộ Công là Nguyễn Khắc Thiệu đem hai cơ Kiên Châu và Thiện Châu cùng hơn 390 người ty Công bộ về Gia Định đóng 200 thuyền ô, thuyền sai [thuyền đi nhiệm vụ] và thuyền chiến. Sai Tăng Quang Lưu đi Hà Tiên nấu luyện diêm tiêu để sung quân dụng. Sai chúa tầu Phượng Phi (Vannier) và Bằng Phi (de Forçanz) chở 15.000 phương gạo từ Quảng Nam đến quân thứ Thị Nại78.

Trận Trấn Ninh, 1802

Ở mặt Bắc, tháng 12/1801 (tháng 11 ÂL) Nguyễn Văn Trương đóng ở Động Hải [Trấn Ninh]79, được thám tử báo tin đại binh Tây Sơn từ Thăng Long sắp vào, bèn dâng sớ xin thêm quân.

Vua Cảnh Thịnh cùng em là Quang Thuỳ cử đại binh thủy bộ 30.000 người vào đánh. Quang Thuỳ vì con vợ thứ, nên là em, nhưng nhiều tuổi hơn Quang Toản, tính can trường, được Quang Trung cho làm trấn thủ Nghệ An từ 1789. Bùi Thị Xuân, phu nhân tướng Trần Quang Diệu cũng đem 5000 quân bản bộ đến giúp. Tư lệ Đinh Công Tuyết làm tiên phong, đụng độ với quân Đặng Trần Thường ở Hoành Sơn. 200 binh Nguyễn đầu hàng, Đặng Trần Thường rút về bảo Thanh Hà80. Đinh Công Tuyết tiến đóng đồn Bụt Sơn, Thiếu tế Nguyên đóng đồn ở Pháp Kê, Tổng quản Siêu đóng đồn ở Ba Đồn. Thế quân Tây Sơn rất mạnh. Đặng Trần Thường phải lui quân về Ngoã Dinh81.

Thấy thế bất lợi của quân Nguyễn, Nguyễn Vương quyết định thân chinh, để quốc thúc (chú vua) Tôn Thất Thăng giữ Phú Xuân, cùng Nguyễn Văn Khiêm quản quân ngự lâm và các đội Thần sách. Nguyễn Công Hà và Nguyễn Hữu Chính giữ cửa Thận An. Nguyễn Vương đem quân đến đóng ở Động Hải (Trấn Ninh). Tháng 1/1802 (tháng 12/ Tân Dậu), Vương triệu Phạm Văn Nhơn (đang giữ cửa Thận An) đến hành tại (chỗ vua đóng quân). Tây Sơn đánh Ngõa Dinh, Đặng Trần Thường lui về Động Hải. Tình hình quân Nguyễn khá bức bách. Binh thuyền Tống Phước Lương đến cửa Nhật Lệ. Tây Sơn tiến đến luỹ Trấn Ninh.

Lúc đó mặt trận Bình Định cũng đang găng, Nguyễn Văn Thành dâng mật sớ nói Trần Quang Diệu liều chết giữ thành không thể đánh được, mà lương quân ở Thị Nại đã gần hết. Vương bèn sai Nguyễn Hữu Chính chở 25.000 phương gạo ở kinh ra tiếp tế.

Tháng 2/1802 (tháng 1/Nhâm Tuất) Nguyễn Vương đang đóng ở Trấn Ninh. Cảnh Thịnh sai Nguyễn Quang Thùy và tổng quản Siêu đem bộ binh đánh Trấn Ninh. Còn Tư lệ Đinh Công Tuyết, Đô đốc Nguyễn Văn Đằng, Đô đốc Lực, kết hợp với hơn trăm thuyền của Tề Ngôi bày thủy trận ở cửa Nhật Lệ. Nguyễn Vương sai Nguyễn Văn Trương điều bát thuỷ binh ra biển tham chiến. Phạm Văn Nhơn và Đặng Trần Thường chống giữ mặt bộ.

Quân Tây Sơn tấn công Trấn Ninh. Bám sát như kiến bò lên. Quân Nguyễn từ trên núi thả đá xuống, Tây Sơn chết rất nhiều. Quang Toản muốn rút quân. Bùi Thị Xuân nắm cương ngựa giữ lại. Bà cưỡi voi xuất trận, cảm tử thúc quân đánh từ sáng đến trưa, không lui82.

Thủy quân của Nguyễn Văn Trương nhờ gió bắc thuận, cướp được 20 chiến thuyền địch ở cửa Nhật Lệ. Thấy thủy binh thua, bộ binh rối loạn, Quang Toản chạy về Đông Cao83, Nguyễn Văn Kiên đầu hàng. Biết thuyền lương Tây Sơn còn đậu 50 chiếc ở sông Gianh, Tống Phước Lương và Nguyễn Văn Vân [con Nguyễn Văn Trương] đón đánh, bắt được hết cả thuyền lương và 700 quân. Quân Tây Sơn tan vỡ. Thượng thư Nguyễn Thế Trực, Đô đốc Trần Văn Mô, Tham đốc Bùi Văn Ngoạn, Thiếu tể Nguyên đều bị bắt.

Đại thắng, Nguyễn Vương bàn rút quân về Phú Xuân. Các tướng đều muốn thừa thắng tiến ra Bắc, Nguyễn Vương nói: "Trong bọn giặc chỉ có Trần Quang Diệu là ghê nhất". Diệu chưa trừ xong không nên khinh tiến"84. Ngày 15/2/1802 (ngày Ất Dậu 13/1/Nhâm Tuất) Nguyễn Vương về tới Phú Xuân.

Mặt trận phiá Nam, quân Nguyễn, vẫn không hạ được thành Bình Định. Tháng 4/1802 (tháng 3 ÂL), tình thế Tây Sơn ở trong thành càng ngày càng khẩn cấp. Nghe tin đại binh thua trận Trấn Ninh, Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng cùng các tướng Từ Văn Chiêu, Nguyễn Văn Mân, Nguyễn Văn Giáp, Nguyễn Văn Điềm, Lê Văn Hưng hơn 80 người và 3000 quân thiện chiến đem 86 thớt voi đực, ban đêm bỏ Quy Nhơn, theo đường Lào, về Nghệ An85.

Nguyễn Vương đổi phủ Gia Định làm trấn Gia Định. Tháng 5/1802 (tháng 4 ÂL), Vương bắt đầu sửa đắp hoàng thành (Huế)86.

Vua Gia Long ra Bắc

Theo lời khuyên của Đặng Đức Siêu, tham tri bộ Lễ và Trần Văn Trạc, tham tri bộ Hình, Nguyễn Vương lên ngôi hoàng đế lấy hiệu là Gia Long, trước khi tiến đánh Thăng Long. Ngày 31/5/1802 (ngày Canh Ngọ 1/5 Nhâm Tuất) lập đàn ở đồng An Ninh tế trời đất. Ngày 1/6/1802 (ngày Tân Mùi 2/5 Nhâm Tuất) kính cáo liệt tổ. Đặt hiệu là Gia Long. Ban ấn cho Quốc thúc Quận công Tôn Thất Thăng. Thăng chức cho các tướng sĩ: Nguyễn Huỳnh Đức, Nguyễn Văn Nhơn, Phạm Văn Nhơn tước Quận công. Thăng Đô thống chế Tả dinh quân Thần Sách Lê Văn Duyệt làm Khâm sai Chưởng Tả quân bình Tây tướng quân, đổi Tả đồn quân Ngự Lâm làm Hậu quân. Thăng tướng Lê Chất làm Khâm sai Chưởng Hậu quân bình Tây tướng quân... Truyền hịch 6 điểm cho dân Bắc Hà. Định 8 điều quân chính. Cử Trịnh Hoài Đức đi sứ Thanh, đặc gia chức Thượng thư: Trịnh Hoài Đức làm Thượng thư bộ Hộ.

Ngày 20/6/1802 (ngày Canh Dần 21/5/Nhâm Tuất) vua rời Kinh sư, cho hoàng tử thứ tư (Minh Mạng), 11 tuổi, đi theo, kéo quân ra Bắc. Ngày 22/6/1802 (ngày Nhâm Thìn 23/5/Nhâm Tuất), đến An Lạc (Quảng Trị). Ngày 25/6/1802 (ngày Ất Mùi 26/5/Nhâm Tuất) đến Động Hải (Trấn Ninh, Quảng Bình). Ngày 26/6/1802 (ngày Bính Thân 27/5/Nhâm Tuất) đến Thanh Hà (Quảng Bình). Sai Đặng Trần Thường theo đường thượng đạo đánh úp Hoành Sơn (Đèo Ngang).

Nguyễn Văn Trương điều khiển thủy binh. Lê Văn Duyệt điều khiển bộ binh, đi đường trung đạo. Nguyễn Văn Xuyên đem voi qua sông Gianh. Tham tri bộ Hộ Nguyễn Hữu Đồng vận lương.

Thuỷ binh của Nguyễn Văn Trương đến cửa Ròn (Quảng Bình), Đô đốc Tây Sơn Nguyễn Văn Ngũ và Nguyễn Văn Lục thua chạy, chiếm được dinh Hà Trung (ở Nghệ An). Lê Văn Duyệt chiếm đồn Đại Nại (sở lỵ huyện Thạch Hà, Hà Tĩnh).

Ngày 30/6/1802 (ngày Canh Tý 1/6 Nhâm Tuất) Gia Long ngừng ở dinh Hà Trung. Thuỷ binh tiến vào cửa biển Hội Thống, Đổng lý Nguyễn Văn Thận thua trận. Bộ binh tiến đến trấn Nghệ An, bắt được Nguyễn Lân con Nguyễn Nhạc, chiếm được đồn Tiên Lý (phủ Diễn Châu, Nghệ An). Ngày 3/7/1802 (ngày Quý Mão 4/6/Nhâm Tuất) Gia Long đến thành Nghệ An. Thiếu uý Đặng Văn Đằng, Đô đốc Đào Văn Hổ đến hàng. Quân tiền đạo tiến đến Thanh Hoa (Thanh Hoá), bắt được con Nguyễn Huệ là Đốc trấn Quang Bàn cùng với Đổng lý Nguyễn Văn Thận. Tư mã Nguyễn Văn Tứ đem quân trốn đi. Đặng Trần Thường đến hành tại, dâng tù bắt được: Con Nguyễn Huệ là Thất, tham đốc Phạm Văn Điềm, đô đốc Nguyễn Văn Ngũ. Sai giết cả. Gia Long sai Hoàng Văn Toản, Trịnh Ngọc Trí và Tôn Thất Liêm rước Từ cung [ở Gia Định] về kinh87.

Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng bị bắt

Phó đô Thống chế Tả dinh Võ Văn Doãn và Chánh thống Tiền đồn Lê Đức Định bắt được Thiếu Phó Trần Quang Diệu trên đường thượng đạo Nghệ An. Ngày 13/7/1802 (ngày Quý Sửu 14/6/Nhâm Tuất) Gia Long đến Thanh Hoá. Bọn Phạm Ngọc Phác, Phạm Ngọc Thụy và 19 người dân làng Ngọ Xá (huyện Nông Cống, Thanh Hoá) bắt được Tư đồ Võ Văn Dũng. Sai đóng xiềng giam lại88.

Lê Văn Duyệt chiếm Tam Điệp, tới Thanh Hoa Ngoại (Ninh Bình), Đô đốc Tài đầu hàng.

Ngày 16/7/1802 (ngày Bính Thìn 17/6/ Nhâm Tuất) Gia Long tới Ninh Bình. Thủy binh của Nguyễn Văn Trương thu phục Sơn Nam Hạ, để Trương ở lại trấn giữ. Ngày 17/7/1802 (ngày Đinh Tỵ 18/6/Nhâm Tuất) Gia Long đến Sơn Nam Thượng (Hà Nội), Đô đốc Lê Văn Hoà, Hiệp trấn Tín đầu hàng. Ngày 20/7/1802 (ngày Canh Thân 21/6/ Nhâm Tuất) Gia Long vào thành Thăng Long.

Cảnh Thịnh đã bỏ chạy trước cùng với các em là Quang Thuỳ, Quang Duy, Quang Thiệu,Tư mã Nguyễn Văn Dụng, Tư mã Nguyễn Văn Tứ, Đô đốc Tú qua sông Nhị Hà đến Xương Giang (Bắc Ninh), đêm trú ở chùa Thọ Xương. Dân thôn mưu cướp. Quân đi theo tan vỡ. Quang Thùy thắt cổ tự tử, Đô đốc Tú và vợ tự tử. Tất cả bị đóng cũi đưa về Thăng Long89.

Ngày 24/10/1802 (ngày Bính Thân 28/9 Nhâm Tuất) Gia Long rời Thăng Long, để Nguyễn Văn Thành làm Tổng trấn Bắc Thành. Ngày 27/10/1802 (ngày Kỷ Hợi 1/10 Nhâm Tuất) vua về đến Thanh Hoá yết lăng miếu ở núi Thiên Tôn. Ngày 10/11/1802 (ngày Quý Sửu 15/10 Nhâm Tuất), Gia Long về đến Phú Xuân. Đặng Đức Siêu làm bài ca Hồi loan cửu khúc.

Về việc Thiếu Phó Trần Quang Diệu và Tư Đồ Võ Văn Dũng bị bắt, Thực Lục và Liệt Truyện chép hơi khác nhau: Theo Thực Lục, tháng 7/1802, Võ Văn Doãn và Lê Đức Định bắt được Trần Quang Diệu trên đường thượng đạo Nghệ An:

"Diệu từ Quy Nhơn đem đồ đảng chạy trốn, chui rừng lội suối, gặp các sách Man có ai ngăn giữ thì ra sức đánh gỡ mà qua, trong khoảng vài tháng lương thực cạn hết, quân lính hao tan. Đến sách Quy Hợp, chợt gặp quan quân, tướng sĩ giặc đều mỏi, không thể đánh được. Diệu bèn bị bắt. Bắt được đồ đảng là bọn Từ Văn Chiêu, Nguyễn Văn Giáp, Lê Văn Hưng, Nguyễn Văn Mân và 76 thớt voi đực. Tin thắng trận báo lên. Vua sai Lê Văn Duyệt đóng xiềng giam lại, dặn không được tự tiện giết. Sau Văn Chiêu ốm, sai giết"90.

"Ngày Quý Sửu [14/6/Nhâm Tuất,13/7/1802] xa giá đến Thanh Hoa [Thanh Hoá]... Bọn Phạm Ngọc Phác, Phạm Ngọc Thụy và 19 người dân làng Ngọ Xá (thuộc huyện Nông Cống) bắt được tư đồ giặc là Võ Văn Dũng và 3 người đồ đảng, giải đến hành tại. Sai đóng xiềng giam lại".91

Liệt Truyện chép rằng: "Bộ quân của Lê Văn Duyệt, Lê Chất đến sông Thanh Long cướp kho Kỳ Lân. Trấn thủ Nghệ An ngụy là Nguyễn Văn Thận, hiệp trấn Nguyễn Triêm, thuỷ quân thống lĩnh Đại, thiếu uý Đăng bỏ thành chạy đến đồn Tiên Lý (tức thành phủ Diễn Châu), Triêm tự thắt cổ chết, Thận chạy đến Thanh Hoá. Quang Diệu từ Quy Hợp xuống Hương Sơn (Nghệ An), nghe thấy Nghệ An đã phá, bèn qua Thanh Chương sang sông Thanh Long, những người đi theo dần dần tản đi cả. Diệu và vợ là Thị Xuân đều bị quan quân bắt sống; Văn Dũng cũng bị thổ dân Nông Cống (Thanh Hoá) bắt giải. Đại binh đến Thanh Hoá, ngụy đốc trấn là Quang Bàn và Thận cùng Đằng đều xin hàng."92

Liệt Truyện chép: "Diệu và vợ", trong khi Thực Lục không nói gì đến bà Bùi Thị Xuân. Thực Lục thường vắn tắt kể các dữ kiện, chép những gì thực chính xác. Còn Liệt Truyện kể chuyện, đôi khi có suy đoán thêm. Vì vậy, việc bắt được Bùi Thị Xuân còn là một tồn nghi. Chưa chắc bà Bùi Thị Xuân đã bị bắt, bởi Thực Lục cũng như Liệt Truyện không nói đến việc Trần Quang Diệu gặp Bùi Thị Xuân ở đâu và chỗ nào.

Tây Sơn bị bắt và bị hành hình

Tổng kết, từ tháng 6/1801 đến tháng 7/1802, quân Nguyễn đã bắt được gia quyến, các quan và tướng lãnh sau đây của nhà Tây Sơn: Lê Văn Duyệt bắt được Phò mã Nguyễn Văn Trị và Đô đốc Phan Văn Sách ở mặt trận Phú Xuân. Tại Quảng Bình, các em của Quang Toản là: Quang Cương, Quang Tự, Quang Điện và hơn 30 người đàn bà, con gái bị đem nộp lấy thưởng. Nội hầu Lê Văn Lợi, Thiếu úy Văn Tiến Thể, Phụ chính Trần Văn Kỷ, Thượng thư bộ Lại Hồ Công Diệu... ra hàng. Gia Long cho Nguyễn Thiếp trở về Nghệ An. Đóng cũi Nguyễn Quang Cương, Tham lĩnh Ngoạn, Tham lĩnh Tuân giải về Bình Định. Còn Nguyễn Quang Tự, Nguyễn Quang Điện, Phò mã Nguyễn Văn Trị bị giải về Gia Định, rồi sai giết đi. Tháng 6/1801, bắt được các tướng Nguyễn Văn Khôn, Hồ Văn Tự, ở bảo Trà Khúc [Quảng Ngãi] đem giải về Kinh93.

Tháng 11-12/1801 (tháng 10 ÂL) phụ chính Trần Văn Kỷ đã ra hàng, tìm cách liên lạc lại với vua Cảnh Thịnh, bị giết. Tháng 12/1801 (tháng 11 ÂL) Thực Lục ghi:

"Phá huỷ mộ Tây Sơn Nguyễn Huệ, bổ săng, phơi thây, bêu đầu ở chợ. Con trai, con gái, họ hàng và tướng hiệu, 31 người, đều bị lăng trì cắt nát thây". Rồi ra bố cáo: "Bắt được con cái tướng tá của Nguyễn Văn Huệ nhiều không kể xiết (...) Nay đã phá huỷ mồ của vợ chồng giặc Huệ, bêu đầu phơi xác. Đồ đảng của chúng bắt được cũng đều giết hết".

Tháng 4/1802 (tháng 3 ÂL) Nguyễn Văn Vân bắt được ba người con của Nguyễn Nhạc là Thanh, Hán và Dũng, đem nộp, sai giết cả.

Tháng 6/1802, bắt được Nguyễn Lân con Nguyễn Nhạc, ở Nghệ An.

Ngày 3/7/1802, Thiếu uý Đặng Văn Đằng, Đô đốc Đào Văn Hổ đến hàng ở Nghệ An. Bắt được con Nguyễn Huệ là Đốc trấn Quang Bàn cùng Đổng lý Nguyễn Văn Thận ở Thanh Hoá. Tư mã Nguyễn Văn Tứ đem quân trốn đi.

Đặng Trần Thường dâng tù bắt được: con Nguyễn Huệ là Thất, Tham đốc Phạm Văn Điềm, Đô đốc Nguyễn Văn Ngũ, sai đem giết cả.

Tháng 7/1802, Phó đô thống Tả dinh Võ Văn Doãn và Chánh thống Tiền đồn Lê Đức Định bắt được Thiếu phó Trần Quang Diệu trên đường thượng đạo Nghệ An.

Ngày 13/7/1802, bọn Phạm Ngọc Phác, Phạm Ngọc Thụy và 19 người dân làng Ngọ Xá (huyện Nông Cống, Thanh Hoá) bắt được tư đồ Võ Văn Dũng. Sai đóng xiềng giam lại94.

Ngày 20/7/1802 (ngày Canh Thân 21/6/ Nhâm Tuất) vua Gia Long đến thành Thăng Long. Ra lệnh: "Những kẻ có nhận quan chức của giặc ra thú thì được miễn tội, gần thì hạn 3 ngày, xa thì hạn 5 ngày. Nếu quá hạn mà không ra thú, bị người ta bắt được thì làm tội. Những tàn quân của giặc mang theo binh khí trốn về, thì lập tức phải đến cửa quân trao nộp, nếu cất giấu thì xử theo quân pháp".95

Vua Cảnh Thịnh bỏ chạy cùng với các em là Quang Thùy, Quang Duy, Quang Thiệu và Tư mã Nguyễn Văn Dụng, Tư mã Nguyễn Văn Tứ, Đô đốc Tú, đến Xương Giang (thuộc Bắc Ninh). Quân đi theo tan vỡ. Quang Thùy thắt cổ tự tử. Đô đốc Tú và vợ tự tử. Tất cả bị đóng cũi đưa về Thăng Long96.

"Năm Minh Mạng thứ 12 (1831), bắt được con Nhạc là Văn Đức, Văn Lương, cháu là Văn Đâu (con Văn Đức) đều đem chém ngang lưng. Bấy giờ dòng giống Tây Sơn không còn sót một người nào nữa"97.

Tháng 11-12/1802 (tháng 11/Nhâm Tuất) làm lễ tuyên cáo võ công. Ngày 30/11/1802 (ngày Quý Dậu, 6/11 Nhâm Tuất) tế thiên điạ. Ngày 1/12/1802 (ngày Giáp tuất, 7/11 ÂL) tế hiến phù (dâng những người bắt được) ở Thái Miếu. Thực Lục viết:

"Sai Nguyễn Văn Khiêm là Đô thống chế dinh Túc trực, Nguyễn Đăng Hựu là Tham tri Hình bộ, áp dẫn Nguyễn Quang Toản và em là Quang Duy, Quang Thiệu, Quang Bàn ra ngoài cửa thành, xử án lăng trì cho 5 voi xé xác. (Dùng 5 con voi chia buộc vào đầu và hai tay hai chân, rồi cho voi xé, đó là một thứ cực hình), đem hài cốt của Nguyễn Văn Nhạc và Nguyễn Văn Huệ giã nát rồi vứt đi, còn xương đầu lâu của Nhạc, Huệ, Toản và mộc chủ [bài vị] của vợ chồng Huệ thì đều giam ở Nhà đồ Ngoại (sau đổi là Vũ Khổ) năm Minh Mạng thứ 2, đổi giam vào ngục thất cấm cố mãi mãi. Còn đồ đảng là bọn Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng đều xử trị hết phép, bêu đầu cho mọi người biết. Xuống chiếu bố cái trong ngoài"98.

Trong bài chiếu gửi toàn dân, có nói rõ tên chức của các quan tướng bị giết: "Thiếu phó Trần Quang Diệu, Tư đồ Võ Văn Dũng, Tư mã Nguyễn Văn Tứ, Đổng lý Nguyễn Văn Thận, Đô ngu Nguyễn Văn Giáp, Thống tướng Lê Văn Hưng, cùng với bè lũ đầu sỏ đều đã bắt giam, đều đem giết cả, bêu đầu bảo cho dân chúng."99

Bè lũ đầu sỏ ở đây có thể hiểu là một phần hay toàn bộ những người bị bắt đã kể trên. Tướng bị bắt nhưng xét "vô danh" như Đô đốc Đinh Công Tuyết, "không nỡ giết".

Trên nguyên tắc, người đầu hàng không bị tội, trừ khi, trước đã hàng, sau theo lại Tây Sơn, như thái bảo Phạm Văn Tham, phụ chính Trần Văn Kỷ, tham đốc Phạm Văn Điềm, đô đốc Nguyễn Văn Ngũ, đều bị giết. Cũng không thấy tên bà Bùi Thị Xuân. Vậy có thể bà đã trốn thoát.


© Copyright Thuy Khue 2015


  1. Luân là do Trần Trọng Kim đọc, Ngô Đức Thọ sửa lại là Cốn (Ngô Đức Thọ, Chữ huý Việt Nam qua các triều đại, Văn Hoá, 1997, t.124-126. ↩︎

  2. Nguyễn Phước Thuần sinh năm Giáp Tuất (1754). ↩︎

  3. Tống Phước Hiệp, tướng giỏi nhất của chúa Nguyễn ở thời điểm cuối cùng, trước khi bị tận diệt, thuộc dòng dõi Tống Phước Trị (trấn thủ Thuận Hoá đời Lê, theo chúa Nguyễn từ đầu). Đời Võ Vương Nguyễn Phước Khoát, Tống Phước Hiệp làm làm Lưu thủ dinh Long Hồ. Năm 1744, Tây Sơn nổi dậy, chiếm đến Bình Thuận, Điều khiển Gia Định Nguyễn Cửu Đàm uỷ Tống Phước Hiệp và Nguyễn Khoa Thuyên lãnh tướng sĩ 5 dinh đi đánh, chiếm lại được Bình Thuận, Diên Khánh và Bình Khang (Khánh Hoà) (Liệt Truyện tiền biên, t.133). ↩︎

  4. Phủ Bình Khang, Gia Long năm thứ 2 đổi thành phủ Bình Hoà, Minh Mạng thứ 12, đổi thành phủ Ninh Hoà, năm thứ 13, chia tỉnh hạt, gọi là tỉnh Khánh Hoà (Đại Nam Nhất Thống Chí (ĐNNTC) nxb Thuận Hoá, 1992, III, t. 89). ↩︎

  5. Tức dinh Hà Trung ở Nghệ An, không phải phủ Hà Trung thuộc tỉnh Thanh Hoá (ĐNNTC, II, t. 226). ↩︎

  6. Phước Dương là con trai của thế tử Phước Hiệp đã mất sớm. ↩︎

  7. Thực Lục, I, t. 204. ↩︎

  8. Mạc Thiên Tứ là con Mạc Cửu. Mạc Cửu, người Quảng Đông, khi nhà Minh mất, chạy sang Chân Lạp lập nghiệp thời chúa Hiển Tông Nguyễn Phước Chu (1691-1725). Khi chúa Hiển Tông chiếm hết nước Chiêm Thành, đánh xuống Chân Lạp (vùng Gia Định và Hà Tiên), Mạc Cửu và thuộc hạ theo phò (1708), chúa cho Mạc Cửu làm Tổng binh quan, trấn giữ đất ấy, đặt tên là Hà Tiên. 1735, Mạc Cửu mất. 1736, chúa Túc Tông Nguyễn Phước Chú (1725-1738) phong cho Mạc Thiên Tứ làm Hà Tiên trấn đô đốc, ban cho 3 thuyền "long bài" được miễn thuế, lại cho mở kho đúc tiền. Thiên Tứ khai phá đất Hà Tiên, lập nha thuộc, tuyển mộ quân lính, đắp thành quách, mở phố chợ, Hà Tiên thành nơi đô hội. Là người văn học, Mạc Thiên Tứ mở Chiêu Anh Các, Hà Tiên thành đất văn học. Nhưng Hà Tiên luôn luôn có binh biến, vì người Chân Lạp (Cao Mên) muốn lấy lại đất của mình và người Xiêm La muốn xâm chiếm. Năm 1771, quân Xiêm lại sang đánh, Mạc Thiên Tứ cầu cứu Gia Định, Điều khiển (quan cầm đầu) Tống Văn Khôi không tiếp cứu, nhưng Tống Phước Hiệp, Lưu thủ Long Hồ hay tin, đem quân cứu viện đến Châu Đốc, quân Xiêm thua chạy. Mạc Thiên Tứ và các con chạy về Trấn Giang, nộp thư xin nhận tội, chúa Định Vương Nguyễn Phước Thuần tha và cho Thiên Tứ trấn giữ Trấn Giang (Đại Nam Liệt Truyện, I, 184-190 và ĐNLT tiền biên, t.132). ↩︎

  9. Huyện Trấn Giang, thế kỷ XVIII, thuộc trấn Hà Tiên, tức là khu vục Cần Thơ (Đại Nam Liệt Truyện tiền biên, Cao Tự Thanh dịch, nxb Khoa Học Xã hội, 1995, t. 134). ↩︎

  10. Cửa biển Cu Đê cách huyện Hòa Vang 27 dặm về phiá Bắc. ↩︎

  11. Ba Giồng hay Ba Giòng (giòng Yến, giòng Kì Lân và giòng Qua Qua) tức Tam Phụ, ở giữa hai huyện Kiến Đăng và Kiến Hưng (tỉnh Định Tường), đất này gò đống chập chùng, cây cối um tùm, phiá trước có sông cái, phiá sau dựa rừng thẳm, là chỗ tụ nghiã của Đông Sơn Đỗ Thanh Nhơn (ĐNNTC, tập 5, t. 95). ↩︎

  12. Nguyễn Vương sai 2 Cai cơ Sâm, Tĩnh sang Xiêm thông hiếu. Cùng lúc ấy, một thuyền buôn Xiêm đi qua Hà Tiên bị lưu thủ Thăng (trấn thủ Hà Tiên tên là Thăng) cướp và giết; rồi một người Chân Lạp tâu bịa với vua Xiêm rằng Gia Định đã gửi mật thư sai Tôn Thất Xuân, Mạc Thiên Tứ làm nội ứng để chiếm Vọng Các. Vua Xiêm nổi giận, giam Sâm, Tĩnh và bắt gia đình Mạc Thiên Tứ (lánh Tây Sơn ở Vọng Các) hỏi tội. Mạc Tử Duyên (con Mạc Thiên Tứ) bị đánh chết. Mạc Thiên Tứ tự tử. Tôn Thất Xuân, Sâm và Tĩnh cùng quyến thuộc của Mạc Thiên Tứ, 53 người đều bị hại (TL, I, t. 209). ↩︎

  13. Trịnh Hoài Đức, Gia Định Thành Thông Chí, bản dịch Đỗ Mộng Khương, Nguyễn Ngọc Tỉnh, Giáo Dục, 1999, t. 40. ↩︎

  14. Còn gọi là Thất kỳ giang, nơi bẩy dòng sông họp lại ở Biên Hoà cách huyện Phước An 37 dặm về phiá tây bắc. ↩︎

  15. TL, I, t. 211-212. ↩︎

  16. Thực Lục, I, t. 211-212, Liệt Truyện, tập 2, t. 506. ↩︎

  17. Theo Nguyễn Đình Đầu: đồn Thảo Câu, tức Vàm Cỏ, sau đổi là Hữu Bình, khi Pháp chiếm năm 1859, gọi là Fort du Sud, ta dịch lại là Đồn Nam, nằm ở cuối kho Thương cảng, góc sông Sài Gòn với cầu Tân Thuận nay. Đồn Giác Ngư, tức Cá Trê, sau đổi là Tả Định, Pháp gọi là Fort du Nord, ta dịch lại là Đồn Bắc, ở Thủ Thiêm, bên bờ tả ngạn sông Sài Gòn đối diện với đồn Vàm Cỏ (Nguyễn Đình Đầu, Điạ lý lịch sử tp HCM, in trong Địa Chí văn hoá tpHCM, nxb tpHCM, 1987, t. 172, chú thích 2). ↩︎

  18. Thái trưởng công chúa Ngọc Đảo (con thứ bẩy Võ Vương, là cô của Nguyễn Ánh) cũng đến coi việc quân nhu, đều bị bọn Trần Hưng giết. ↩︎

  19. Thực Lục, I, t. 218. ↩︎

  20. Launay, Histoire de la Mission de Cochinchine (Lịch sử Truyền giáo ở nước Nam), III, t. 84-92. ↩︎

  21. Thư Bá Đa Lộc viết ngày 20/3/1785 gửi Hội truyền giáo (Launay, Histoire de la Mission de Cochinchine, III, t. 84-92). ↩︎

  22. Thực Lục I, t. 223. ↩︎

  23. Hoàng Lê Nhất Thống Chí, Ngô Thì Chí, Ngô Tất Tố dịch, nxb Phong trào văn hoá, Sài Gòn, 1969, t. 27. ↩︎

  24. Hoàng Lê, t. 37. ↩︎

  25. Hoàng Lê, t. 77. ↩︎

  26. Hoàng Lê, t. 81. ↩︎

  27. Liệt truyện, II, t. 538. ↩︎

  28. Hoàng Lê, t. 92. ↩︎

  29. Hoàng Lê, t.103, 105. ↩︎

  30. Trịnh Lệ là con chúa Trịnh Doanh (1740-1767). ↩︎

  31. Trịnh Bồng là con chúa Trịnh Giang (1730-1740), Bồng là chú của Lệ. ↩︎

  32. Thực Lục I, t. 233. ↩︎

  33. Alexis Faure trong cuốn Monseigneur Pigneau de Béhaine sẽ "nhận" chính sách này do Bá Đa Lộc nghĩ ra! ↩︎

  34. Hoàng Lê Nhất Thống Chí, t. 262, 263, 264, 268. ↩︎

  35. LT, II, t. 546). ↩︎

  36. Hoàng Lê, t. 282, LT, II, t. 546. ↩︎

  37. Hoàng Lê, t. 238. ↩︎

  38. LT, II, t. 548. ↩︎

  39. Hoàng Lê, t. 306-307. ↩︎

  40. Hoàng Lê, t. 307. ↩︎

  41. Liệt truyện, t. 550. ↩︎

  42. Hoàng Lê, t. 308. ↩︎

  43. LT, II, t. 550 ↩︎

  44. TL, I, t. 218. ↩︎

  45. LT, II, t. 77-282. ↩︎

  46. Thư Le Labousse gửi M... ngày 16/6/1792 (Launay, Histoire de la Mission de Cochinchine, III, t. 223. ↩︎

  47. Thư của Lavoué gửi Létondal, viết tại Lái Thiêu ngày 16/6/1792. Thư Le Labousse gửi Létondal, viết từ biên giới Cao Mên ngày 17/6/1792. Thư Bá Đa Lộc gửi Boiret ngày 20/6/1792 (Launay, III, t. 295-297). ↩︎

  48. Liệt Truyện ghi: "Năm Nhâm Tý Huệ chết, Toản mới 10 tuổi" (LT, 2, t. 562). Tuổi ghi trong LT là tuổi ta, vậy lúc ấy Quang Toản mới 9 tuổi tây. ↩︎

  49. TL, I, t. 299. ↩︎

  50. LT, II, t. 78. ↩︎

  51. LT, II, t. 321. ↩︎

  52. Ngày mất của vua Thái Đức được ghi ở những tài liệu sau đây: Hoàng Lê Nhất Thống Chí, t. 332: "Tháng tám năm ấy, Nhạc mất", tức tháng 8 năm Quý Sửu [tháng 9/1793]. Thư của GM Gortyne, cai quản địa phận bắc Bắc Hà, viết ngày 22/4/1794: "Tên Nhạc nổi tiếng (một trong những kẻ cầm đầu bọn nổi loạn ở trong Nam) đã chết ngày 13/12 năm ngoái [13/12/1793] ... người ta còn đồn y bị đầu độc" (Doc. Rel. à l'Epoque de Gia Long, t. 32) và Thực Lục, tháng 9 năm Quý Sửu (tháng 10/1793) ghi: "Giặc Tây Sơn Nguyễn Văn Nhạc chết" (TL, I, t. 299). Chúng tôi thấy giám mục Gortuyne ở quá xa, khó có thể biết rõ, nên tạm dùng Hoàng Lê và Thực Lục. ↩︎

  53. Liệt Truyện, II, t. 474. ↩︎

  54. Đông Cung trấn ở Gia Định có Tả quân Phạm Văn Nhơn, Giám thành sứ Tô Văn Đoài, Lễ bộ Nguyễn Đô, Tham mưu Nguyễn Thái Nguyên, Hộ bộ Phan Thiên Phúc, Hình bộ Nguyễn Văn Nghị, trợ giúp. ↩︎

  55. Gia Hưng, Gia Khánh, Gia Nguyên, Gia Hạnh, Gia Trinh, Gia Tường, GiaMminh, Gia Hoà, Gia Trị, Gia Thịnh, Gia Vĩnh, Gia Hựu, Gia Hy, Gia Hội, Gia Thiện (TL, I, t. 333). ↩︎

  56. Long Ngự, Long Hưng, Long Thượng, Long Đại, Long Nhất, Long Nhị, Long Tam, Phượng Đại, Phượng Nhị, Hồng Đại, Hồng Nhị, Hồng Tam, Loan Đại, Loan Nhất, Loan Nhị, Bằng Đại, Bằng Nhất, Bằng Nhị, Bằng Tam (TL, I, t. 347). ↩︎

  57. Ở xã Cần Húc, huyện Diên Phước. ↩︎

  58. Chỗ hai dòng sông Cẩm Lệ và Vĩnh Điện chẩy ra biển. ↩︎

  59. Thuộc Tây Ninh, cách Sài Gòn 29 dặm về phiá Tây Bắc. Rừng Quang Hoá, theo Trịnh Hoài Đức: "gò núi chồng chất, rừng rú liên miên, cây gỗ cao to, vượt thẳng đến trời, che rợp um tùm đến vài trăm dặm, xuồng gỗ, thuyền bè, thợ rừng, thợ mộc, kết trái dựng lều, chém lấy gỗ lạt..." (Gia Định Thành Thông Chí, t. 37). ↩︎

  60. Phạm Văn Triệu và Tôn Thất Chương làm Chánh, Phó thống Tiền đồn. Lê Văn Duyệt và Hoàng Viết Toản, làm Chánh, Phó thống Tả đồn. Trần Văn Tín và Phan Văn Kỳ, Chánh Phó thống Hữu đồn. Mai Đức Nghị và Nguyễn Đức Thiện, làm Chánh, Phó thống Hậu đồn. Nguyễn Đức Xuyên và Nguyễn Đình Đắc, Chánh, Phó thống Trung đồn. Lại lấy Chưởng cơ Tống Viết Phước, Tiền quân Thần Sách, làm Phó tướng Tả quân (TL, I, t. 368-369). ↩︎

  61. Trong một lực lượng Thần Sách hùng hậu như vậy, Olivier de Puymanel, là người có chức vụ cao nhất trong số người Pháp đến giúp Nguyễn Ánh, được giữ chức Vệ uý [cai quản một vệ, khoảng 600 quân] cũng là một ngạch cao, nhưng không phải là địa vị hàng đầu, càng không là người "thống lãnh quân đội" như những ngòi bút thuộc địa thổi phồng. Puymanel ở dưới quyền các Chánh, Phó thống Tả, Hữu, Trung... đồn [như Lê Văn Duyệt, Nguyễn Đức Xuyên...] và các vị này lại ở dưới quyền của tướng Phạm Văn Nhơn, chỉ huy quân Thần Sách. Và quân Thần Sách lại ở dưới quyền điều khiển của các tướng chỉ huy các dinh quân như Võ Tánh, Tôn Thất Hội, Nguyễn Văn Trương..., chính họ thuộc quyền trực tiếp điều khiển của Nguyễn Ánh. ↩︎

  62. Thực Lục, I, t. 373. ↩︎

  63. Thư 18/5/1799 của Jean Daniel và Antoine Neubrone từ Malacca gửi Bá Đa Lộc, La Cochinchine Religieuse, I, t. 562-563. ↩︎

  64. Thôn Liêm Trực, huyện Tuy Phước, Bình Định. ↩︎

  65. Tức Bến Đá, phiá bắc Bình Định, giáp giới Quảng Ngãi. ↩︎

  66. Thư Le Labousse viết cho Viện Thừa sai ngày 1/5/1800, Nouvelles Lettres Edifiantes, (Tân Huấn Thư), tập VIII, t.181-190. ↩︎

  67. Thư của giáo sĩ Le Labousse gửi giám đốc Hội thừa sai ngày 24/2/1800, Launay III, t. 374-382. ↩︎

  68. Thực Lục, I, t. 411. ↩︎

  69. Liệt truyện, II, t. 147. ↩︎

  70. Thực Lục, t. 434. ↩︎

  71. Liệt truyện II, t. 108. ↩︎

  72. Liệt truyện II, t. 188. ↩︎

  73. TL, t. 451. ↩︎

  74. TL, t. 452. ↩︎

  75. TL, t. 453. ↩︎

  76. TL, I, t. 456. ↩︎

  77. Liệt truyện II, t. 110. ↩︎

  78. Thực Lục I, t. 474. ↩︎

  79. Thuộc huyện Phong Lộc, tỉnh Quảng Bình. ↩︎

  80. Thuộc huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình. ↩︎

  81. Tức Dinh Ngói, ở huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình. ↩︎

  82. Liệt truyện, II, t. 570, Thực Lục, t. 479. ↩︎

  83. Thuộc huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình. ↩︎

  84. TL, I, t. 480. ↩︎

  85. TL, I , t. 499. ↩︎

  86. TL, I, t. 487. ↩︎

  87. TL, I, t. 499. ↩︎

  88. TL, I, t. 499, 500. ↩︎

  89. TL, I, t. 504. ↩︎

  90. TL, I, t. 499. ↩︎

  91. TL, I, t. 500. ↩︎

  92. Liệt truyện, II, t. 570-571. ↩︎

  93. TL, I, t. 441, 442, 444, 446, 449. ↩︎

  94. TL, I, t. 470, 473, 485, 499, 500. ↩︎

  95. TL, I, t. 503. ↩︎

  96. TL, I, t. 501, Liệt truyện, II, t. 571. ↩︎

  97. Liệt truyện II, t. 571. ↩︎

  98. TL, I, t. 513. ↩︎

  99. TL, I, t. 533. ↩︎