Chronologie
Niên Biểu
Chronologie
1911 : Lê Thị Lựu naît le 19 janvier 1911 (19 du douzième mois lunaire) au village de Thổ Khối, province de Bắc Ninh. Son père est Lê Văn Quế, fonctionnaire à la Résidence ; sa mère, Nguyễn Thị Quế. Elle est l'aînée d'une famille de quatre sœurs : Lê Thị Lựu, Lê Thị Cẩn, Lê Thị Chương et Lê Thị Đào. De sa naissance à quatorze ans, elle suit son père en de nombreux endroits : Bắc Ninh, Thái Bình, Nam Định, Hải Phòng et Hanoi.
1925 : obtient le certificat d'études primaires élémentaires à Hanoi.
1926 : suit la classe préparatoire de l'École supérieure des beaux-arts de l'Indochine.
1927 : reçue à l'École supérieure des beaux-arts de l'Indochine, troisième promotion.
1929 : le 15 novembre 1929, expose deux huiles à la première exposition collective de l'École des beaux-arts de l'Indochine : Portrait de M. Hai (Chân dung Ông Hai) et Enfants dans la bananeraie (Thiếu nhi trong vườn chuối). Éloges des maîtres Victor Tardieu et Inguimberty, et de la presse.
1932 : sort major de la troisième promotion.
1933 : nommée professeur au lycée du Protectorat (Bưởi), à l'École normale de jeunes filles (Hàng Bài), à l'école dentellière et à l'institution privée Hồng Bàng. Fonde la meute de louveteaux Trứng Rồng (« Œufs de Dragon »).
1934 : le 16 octobre 1934, épouse Ngô Thế Tân, ingénieur agronome, né le 11 janvier 1911 au village de Đáp Cầu, province de Bắc Ninh. M. Ngô Thế Tân est mort le 25 février 1997 (le 19 du premier mois de l'année Đinh Sửu) à Peymeinade, en France.
1935 : s'installe à Saigon. Rencontre le peintre Mai Thứ à Huê.
1935-1936-1937 : enseigne à l'école secondaire des tuniques violettes (devenue plus tard le lycée Gia Long) et à l'école des arts appliqués de Gia Định. Collabore aux revues Ngày Nay, Phụ Nữ Tân Văn, Đàn Bà Mới, et signe Văn Đỏ ses croquis et ses dessins. Écrit des poèmes (très peu), signés du nom de plume Thạch Ẩn, que lui avait donné un bonze.
1938 : atteinte de tuberculose, elle doit rentrer à Hanoi pour se soigner.
1939 : enseigne au lycée du Protectorat (devenu plus tard le lycée Chu Văn An) et à l'École normale de jeunes filles (devenue plus tard le lycée Trưng Vương). À la fin de 1939, son mari, fonctionnaire du cadre indochinois, accepte sa mutation en France pour remplacer des collègues français mobilisés.
1940 : en mars 1940, départ pour Saigon, puis embarquement sur le Jean Laborde à destination de la France. Arrivée à Marseille en mai 1940. En juin 1940, montée à Paris, le jour même où les Allemands bombardent. Évacuation à Nantes. Ce n'est que près de deux mois plus tard qu'ils reviennent en région parisienne, dans une chambre de la Section technique d'agriculture tropicale, où travaille son mari, au 45 bis avenue de la Belle-Gabrielle, à Nogent-sur-Marne.
1941 : le 1ᵉʳ janvier 1941, naissance de son fils unique, Ngô Mạnh Đức, à l'hôpital Saint-Antoine, dans le XIIᵉ arrondissement de Paris, en pleine nuit de couvre-feu allemand, les déplacements étant difficiles. Rencontre du docteur Nguyễn Mạnh Đôn, qui y travaillait. Ngô Mạnh Đức deviendra architecte. Juillet 1941 : la famille descend en zone libre (midi de la France) pour prendre à Marseille un bateau vers le pays. Mais la voie maritime vers l'Extrême-Orient est coupée.
1942 : s'installe à Nice. Y retrouve Lê Phổ et Mai Thứ. Loge d'abord chez Lê Phổ, puis prend pension à la Pension des États-Unis, tenue par Cao Văn Bổn. En juin 1942, visite le Poitou, à Saint-Pierre-de-Maillé, dont l'ancien gouverneur général de l'Indochine René Robin est le maire. Juillet 1942 : départ pour l'Afrique, son mari ayant été nommé directeur du Jardin d'essai de Kindia, en Guinée.
1943 : peint quelques tableaux de jeunes filles du pays en costume de fête de fin d'excision.
1945 : retour en France. Loge avec Mai Thứ dans l'atelier du 16 avenue du Parc, à Vanves, en banlieue parisienne. À la fin de l'année, séjour à Chedde, à l'hôtel Pernot.
1946 : à l'occasion de la conférence de Fontainebleau, Lê Thị Lựu prend contact avec la délégation et la soutient. Après l'appel à la résistance nationale, Ngô Thế Tân cesse d'être fonctionnaire au service des Français et ouvre avec Lê Thị Lựu un commerce pour vivre. Lê Thị Lựu participe activement au mouvement révolutionnaire anticolonialiste et se trouve surveillée par la police. Mai Thứ et Vũ Cao Đàm sont incarcérés à la prison de la Santé. Lê Thị Lựu est trésorière de l'Union des Vietnamiens de France jusqu'en 1954.
1947 : déménage à Paris, au 41 rue Blomet, dans le XVᵉ arrondissement, à la même adresse que Lê Phổ. Cet appartement leur a été cédé par un ami, le docteur Trần Hữu Tước, à son retour au pays.
1953 : déménage au 10 impasse Joséphine, à Gentilly, en banlieue parisienne.
1955 : lors du premier passage en France de la délégation commerciale du Nord-Viêt Nam, Ngô Thế Tân, alors vice-président de l'Union des Vietnamiens de France, lui apporte tout son concours. Le chef de la délégation propose au ministère du Commerce extérieur de le rappeler au pays pour y travailler.
1956 : Ngô Thế Tân rentre à Hanoi travailler au ministère du Commerce extérieur. Lê Thị Lựu reste en France et décide de revenir à la peinture.
1957 : expose en permanence à la galerie Le Chapelin, 41 rue du Faubourg-Saint-Honoré, à Paris.
1958 : fin 1958, la tuberculose de Ngô Thế Tân récidive ; il doit revenir en France se soigner.
1959 : Lê Thị Lựu expose pour la première fois au salon de l'Union des femmes peintres, sculpteurs et graveurs : trois tableaux, dont deux vendus dès le vernissage à deux Américains. Elle obtient le premier prix et devient sociétaire de l'Union.
1960 : ayant appris que le Nord se préparait à attaquer le Sud, Lê Thị Lựu et Ngô Thế Tân se séparent de l'Union des Vietnamiens de France.
1962 : professeur de dessin au lycée Corot, à Paris.
1963 : professeur au lycée Rodin, à Paris, et au lycée d'Orsay (en banlieue parisienne).
1971 : son mari prend sa retraite ; le couple s'installe sur la Méditerranée, au village de Spéracèdes, boulevard de la Renaude, villa An Trang.
1975 : Lê Thị Lựu retourne à Hanoi. À cette occasion, elle offre à l'Association des beaux-arts une peinture sur soie, Femmes moissonnant le riz (Phụ nữ gặt lúa). Ce tableau a disparu depuis.
1978 : chute dans un escalier ; tassement de la colonne vertébrale.
1979 : arythmie cardiaque. Crises douloureuses de temps à autre. Continue de peindre. Son dernier tableau achevé, en 1988, est Trois générations sous le même toit (Tam đại đồng đường).
1988 : le 6 juin 1988 (le 24 du cinquième mois de l'année Mậu Thìn), Lê Thị Lựu meurt subitement d'une hémorragie cérébrale, à l'hôpital d'Antibes.
(Établi d'après les documents de Ngô Thế Tân et de Lê Thị Lựu)
© 2018 Thụy Khuê
Niên Biểu
1911: Lê Thị Lựu sinh ngày 19/01/1911 (19 tháng 12 Âm lịch) tại làng Thổ Khối, tỉnh Bắc Ninh. Cha là Lê Văn Quế, công chức tòa sứ, mẹ là Nguyễn Thị Quế. Chị cả trong gia đình bốn chị em: Lê Thị Lựu, Lê Thị Cẩn, Lê Thị Chương và Lê Thị Đào. Từ nhỏ đến 14 tuổi theo cha đi nhiều nơi: Bắc Ninh, Thái Bình, Nam Ðịnh, Hải Phòng và Hà Nội.
1925: Ðậu bằng Sơ đẳng Tiểu học tại Hà Nội.
1926: Học lớp Dự bị Trường Cao Ðẳng Mỹ Thuật Ðông Dương.
1927: Đỗ vào Trường Cao Ðẳng Mỹ Thuật Ðông Dương, khóa III.
1929: Ngày 15/11/1929, bầy 2 tranh sơn dầu trong cuộc triển lãm chung đầu tiên của trường Mỹ Thuật Đông Dương: Chân dung Ông Hai và Thiếu nhi trong vườn chuối. Được các thầy Victor Tardieu, Inguimberty và báo chí khen ngợi.
1932: Tốt nghiệp thủ khoa khoá III.
1933: Ðược bổ giáo sư dạy các trường Trung Học Bảo Hộ (Bưởi), Nữ Sư Phạm (Hàng Bài), Ðăng Ten (Ecole dentellière), Hồng Bàng (tư thục). Thành lập bầy sói con Trứng Rồng.
1934: Ngày 16/10/1934, thành hôn với Ngô Thế Tân, kỹ sư canh nông, sinh ngày 11/1/1911 tại làng Đáp Cầu, tỉnh Bắc Ninh. Ông Ngô Thế Tân mất ngày 25/2/1997 (19/1/Đinh Sửu) tại Peymeinade, Pháp.
1935: Chuyển vào Sài Gòn. Gặp hoạ sĩ Mai Thứ ở Huế.
1935-1936-1937: Dạy các trường Trung Học Áo Tím (sau này là Gia Long) và Mỹ Thuật Gia Ðịnh. Cộng tác với các tạp chí Ngày Nay, Phụ Nữ Tân Văn, Đàn Bà Mới, ký tên Văn Đỏ dưới các ký hoạ hay hình hoạ. Làm thơ (rất ít) ký bút hiệu Thạch Ẩn, do một nhà sư đặt cho.
1938: Bị bệnh lao phải trở về Hà Nội điều trị.
1939: Dạy các trường Trung Học Bảo Hộ (sau này là Chu Văn An), Nữ Sư Phạm (sau này là Trưng Vương). Cuối năm 1939, chồng là công chức ngạch Đông Dương, nhận thuyên chuyển qua Pháp làm việc thay các đồng nghiệp Pháp phải nhập ngũ.
1940: Tháng 3/1940, lên đường vào Sài Gòn, đáp tầu Jean Laborde đi Pháp. Tháng 5/1940 đến Marseille. Tháng 6/1940, lên tới Paris giữa ngày Ðức thả bom. Phải tản cư đi Nantes. Gần hai tháng sau mới trở lại vùng Paris, ở trong một phòng của Ban Kỹ Thuật Canh Nông Nhiệt Đới (Section Technique d'Agriculture Tropicale) nơi chồng làm việc, số 45b, Avenue de la Belle Gabrielle, thị xã Nogent sur Marne.
1941: Ngày 1/1/1941, sinh con trai duy nhất Ngô Mạnh Ðức, tại bệnh viện Saint Antoine Paris quận 12, giữa đêm giới nghiêm của quân đội Ðức, đi lại khó khăn. Gặp bác sĩ Nguyễn Mạnh Đôn làm viêc tại đây. Ngô Mạnh Đức sau trở thành kiến trúc sư. Tháng 7/1941: gia đình rời xuống vùng tự do (miền Nam Pháp) định đáp tầu từ Marseille về nước. Nhưng đường thủy đi Viễn Đông đã bị cắt.
1942: Qua ở Nice. Gặp lại Lê Phổ và Mai Thứ. Mới đến ở cùng Lê Phổ, sau trọ ở Pension des Etats Unis do Cao Văn Bổn quản lý. Tháng 6/42, đi thăm vùng Poitou, ở thị xã Saint Pierre de Maillé do cựu toàn quyền Ðông Dương René Robin làm thị trưởng. Tháng 7/1942: đi Phi Châu vì chồng được bổ nhiệm giám đốc Vườn Thử Nghiệm Thực Vật Kindia (Jardin d'Essai de Kindia) ở Guinée.
1943: Vẽ một số tranh thiếu nữ bản xứ mặc lễ phục ngày kết thúc cắt dâm hạch (excision).
1945: Trở lại Pháp. Ở cùng Mai Thứ tại xưởng vẽ số 16 avenue du Parc, thị xã Vanves, ngoại ô Paris. Cuối năm đi nghỉ ở Chedde, trọ ở khách sạn Pernot.
1946: Nhân dịp hội nghị Fontainbleau, Lê Thị Lựu tiếp xúc và ủng hộ phái đoàn. Sau ngày toàn quốc kháng chiến, Ngô Thế Tân ngừng làm công chức cho Pháp, cùng Lê Thị Lựu mở hiệu buôn để sinh sống. Lê Thị Lựu tích cực tham gia phong trào cách mạng chống Pháp, bị an ninh theo dõi. Mai Thứ và Vũ Cao Đàm bị bắt giam ở ngục Santé. Lê Thị Lựu làm thủ quỹ Hội Liên Hiệp Việt Kiều đến năm 1954.
1947: Dọn nhà về Paris, số 41 phố Blomet, quận 15, cùng địa chỉ với Lê Phổ. Nhà này do người bạn là bác sĩ Trần Hữu Tước khi về nước đã sang tên cho.
1953: Dọn nhà xuống số 10 Impasse Joséphine, thị xã Gentilly, ngoại ô Paris.
1955: Phái đoàn Thương Mại Bắc Việt Nam qua Pháp lần đầu, Ngô Thế Tân, lúc đó là phó chủ tịch Hội Việt Kiều, tận tình giúp đỡ. Trưởng phái đoàn đề nghị lên Bộ Ngoại Thương, triệu ông về nước làm việc.
1956: Ngô Thế Tân về Hà Nội công tác ở bộ Ngoại Thương. Lê Thị Lựu ở Pháp, quyết định trở lại với hội hoạ.
1957: Bầy tranh thường xuyên ở Galerie Le Chapelin, 41 Faubourg Saint Honoré, Paris.
1958: Cuối năm 1958, Ngô Thế Tân bị bệnh lao tái phát, phải trở lại Pháp điều trị.
1959: Lê Thị Lựu bầy tranh lần đầu tại Phòng Triển Lãm Hội Liên Hiệp Nữ Họa Sĩ, Điêu Khắc và Chạm Trổ (Salon de l'Union des Femmes Peintres, Sculpteurs et Graveurs): Ba bức, bán ngay hai bức lúc khai mạc cho hai người Mỹ. Ðược Giải Nhất (Premier Prix) và trở thành Thành viên chính thức (Sociétaire) của Hội.
1960: Được tin miền Bắc dự định đánh miền Nam. Lê Thị Lựu và Ngô Thế Tân tách khỏi Hội Việt Kiều.
1962: Làm giáo sư hội họa ở Lycée Corot, Paris.
1963: Giáo sư ở Lycée Rodin Paris và Lycée d'Orsay (ngoại ô Paris).
1971: Chồng nghỉ hưu, dọn nhà xuống vùng Ðịa Trung Hải, làng Spéracèdes, boulevard de la Renaude, biệt thự An Trang.
1975: Lê Thị Lựu về thăm Hà Nội. Trong dịp này bà vẽ biếu Hội Mỹ Thuật bức tranh lụa Phụ nữ gặt luá. Bức tranh này sau biến mất.
1978: Ngã thang, cột sống bị chùn.
1979: Mắc bệnh tim đập không đều (arythmie). Thỉnh thoảng lên cơn đau. Vẫn tiếp tục sáng tác. Bức tranh cuối cùng hoàn tất năm 1988 là bức Tam Đại Đồng Đường.
1988: Ngày 6/6/1988 (24/5 Mậu Thìn) Lê Thị Lựu đột ngột từ trần vì bị xuất huyết não, tại bệnh viện Antibes.
(Soạn theo tài liệu của Ngô Thế Tân và Lê Thị Lựu)
© 2018 Thụy Khuê