Nói chuyện với Phan Cự Ðệ về sự biên soạn tác phẩm "Văn học VN thế kỷ XX"

Những công trình nghiên cứu văn học sử hoặc những sự lựa chọn các tác giả để đưa vào những tuyển tập, trong một giai đoạn văn học nào đó của một quốc gia luôn luôn gặp những khó khăn và đôi khi kết quả chỉ là tương đối. Sự khó khăn này càng gia tăng trong điều kiện của một nước như Việt Nam mà trong suốt thế kỷ qua đã chịu đựng hai yếu tố khắc nghiệt: Chiến tranh và chia cắt đất nước. Trong hai mươi năm, hai miền có hai chế độ chính trị khác nhau. Hơn một phần tư thế kỷ đã trôi qua từ ngày đất nước thống nhất. Sự nhận định lại toàn thể nền văn học Việt Nam, một việc làm cần thiết, trước ngưỡng cửa của thế kỷ XXI.

Chúng tôi được biết hiện nay trong nước, một ủy ban nghiên cứu đang bắt tay vào việc thực hiện bộ sách mang tên "Văn học Việt Nam thế kỷ XX, những vấn đề lịch sử và lý luận". Ðộc giả trong và ngoài nước chờ đợi nhiều ở bộ sách đồ sộ này, chờ đợi một sự đánh giá công bằng những tác phẩm và tác giả đã có những đóng góp giá trị vào văn học Việt trong thế kỷ qua, một sự đánh giá vượt trên mọi giới tuyến ngăn cách từ trước đến nay.

Chúng tôi đã liên lạc được với giáo sư viện sĩ Phan Cự Ðệ người chủ trì công trình này qua điện thoại viễn liên Paris - Hà Nội, giáo sư Phan Cự Ðê sẽ trình bày cùng quý vị những bước đã và đang tiến hành cùng những khó khăn hiện ban nghiên cứu đang gặp phải và cần sự hỗ trợ của các tác giả cũng như độc giả trong và ngoài nước.

In lại buổi phỏng vấn trên Hợp Lưu, chúng tôi mong rằng những yêu cầu của giáo sư Phan Cự Ðệ sẽ được tiếp nhận một cách rõ ràng và đầy đủ.

T.K

Thụy Khuê: Trước hết xin cám ơn giáo sư Phan Cự Ðệ đã vui lòng nói chuyện với thính giả RFI.

Thưa anh, chúng tôi được biết rằng hiện nay anh đang chủ trì công trình tổng kết văn học Việt Nam trong thế kỷ XX. Vậy trước hết xin anh cho biết: công trình này sẽ soạn theo hướng nào của văn học sử. Tức là sẽ:

phân chia theo mốc thời gian
hay là
phân định theo các khuynh hướng văn học hoặc theo một lối tiếp cận nào khác, thưa anh?

Gs. Phan Cự Ðệ: Kính chào chị Thụy Khuê, kính chào các thính giả của Radio France Internationale. Bộ "Văn học VN thế kỷ XX, những vấn đề lịch sử và lý luận" là một công trình trọng điểm của Ðại học Quốc gia Hà Nội. Phân công cho mười viện sĩ giáo sư, phó giáo sư tiến sĩ biên soạn, trong đó chúng tôi được phân công làm chủ biên.

Dự kiến bộ sách này sẽ gồm hai tập, dày khoảng 1400 trang, hoàn thành vào tháng năm năm 2003.

Như chị biết, trước đây, trường Ðại học Tổng Hợp của chúng tôi, là tiền thân của Ðại Học Quốc gia Hà Nội thì đã có hai bộ văn học sử Việt Nam: Một bộ vào những năm 60. Một bộ vào những năm 80. Lần này chúng tôi không viết theo kiểu văn học sử trước đây, chia văn học thành từng thời kỳ, mỗi thời kỳ làm nổi bật một số tác giả tiêu biểu. Lần viết này chúng tôi cố gắng nâng cao hơn về chất lượng, tập trung vào một số vấn đề lý luận văn học, lý luận văn học sử bao quát thế kỷ XX.

Các tác giả của bộ sách, ngoài phương pháp lý luận phê bình theo quan điểm Mác-xít, chúng tôi còn sử dụng những phương pháp tiếp cận khác như loại hình học, thi pháp học, văn học so sánh, ký hiệu học.

Thưa anh, xin anh cho biết sơ lược những phần chính của công trình nghiên cứu này.
Công trình này sẽ gồm mười chuyên luận sau đây:

1- Các khuynh hướng và trào lưu trong văn học Việt Nam thế kỷ XX.
2- Tiểu thuyết Việt Nam thế kỷ XX
2- Truyện ngắn Việt Nam thế kỷ XX
4- Bút ký, phóng sự Việt Nam thế kỷ XX
5- Thơ Việt Nam, thế kỷ XX.
6- Lý luận phê bình nghiên cứu văn học Việt Nam thế kỷ XX
7- Kịch bản văn học Việt Nam thế kỷ XX.
8- Giao lưu văn hóa văn học Việt Nam và nước ngoài trong thế kỷ XX.
9- Sự phát triển của ngôn ngữ văn học Việt Nam trong thế kỷ XX.
10- Con đường đi tới tương lai của văn học Việt Nam thế kỷ XX.

Thưa anh, như anh cũng biết thì cho tới bây giờ, việc nhận định các dòng văn học Việt Nam trong thế kỷ qua vẫn còn gây khó khăn cho nhiều người nghiên cứu (vì rất nhiều lý do), nhưng theo anh thì bây giờ những khó khăn ấy đã có thể giải quyết được chưa?
So với những điều kiện trong chiến tranh thì bây giờ chúng ta có nhiều điều kiện thuận lợi hơn trước để biên soạn văn học sử: đó là việc gặp gỡ trao đổi giữa các nhà nghiên cứu, nhà văn giữa hai miền Nam - Bắc, trong và ngoài nước. Trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế, cái nhìn của chúng ta cũng rộng rãi, phóng khoáng hơn, gần gũi với nhau hơn và hiểu biết nhau hơn. Chúng ta đã đánh giá lại một cách công bằng hơn, khoa học hơn một số hiện tượng văn học sử như chị đã biết, ví dụ như "phong trào thơ mới lãng mạn 32-45" hay là Tự Lực Văn Ðoàn, Vũ Trọng Phụng, Phạm Quỳnh ở tạp chí Nam Phong, nhóm Xuân Thu Nhã Tập, Hàn Mặc Tử và các nhà thơ lãng mạn tượng trưng ở Bình Ðịnh. Bây giờ theo tôi nếu có dịp về nước chị và các bạn thính giả có thể thấy nhiều công trình biên khảo dịch thuật, một số tác phẩm ở các đô thị miền Nam trước 75 được tái bản và bán rộng rãi trong các hiệu sách ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Trước mặt tôi đây là một số truyện ngắn hải ngoại của các cây bút nữ đã được tuyển chọn trong tập sách "Khung trời bỏ lại" do nhà xuất bản Phụ Nữ phát hành năm 2001, trong đó có truyện ngắn của các chị: Nguyễn Thị Hoàng Bắc, Vũ Quỳnh Hương, Phan Thị Trọng Tuyến, Trần Diệu Hằng, Trần Thị Kim Lan, Vũ Quỳnh Như, Bùi Bích Hà, Nguyễn Thị Ngọc Nhung, Trần Mộng Tú, Nguyễn Thị Ngọc Lan, Nguyễn Thị Ngọc Liên, Lê Thị Huệ v.v...
Thưa anh, trong bối cảnh này thì thái độ của hội đồng biên soạn đối với những tác giả sống ở miền Nam trước đây và những người hiện sống ở hải ngoại bây giờ, là như thế nào?
Quan điểm của chúng tôi là: Tất cả các tác giả, các khuynh hướng văn học có những tác phẩm giá trị đóng góp vào văn học dân tộc trong thế kỷ XX đều phải được phân tích bình giá một cách thực sự cầu thị, công bằng và khoa học. Ðiều khó khăn của chúng tôi là những tư liệu những tác phẩm văn học hải ngoại trong suốt thế kỷ XX đặc biệt là trong 25 năm gần đây. Tôi nghĩ là phải có một khối lượng tư liệu, khá đầy đủ thì việc đánh giá mới chính xác và khoa học được. Chúng tôi hy vọng được sự giúp đỡ của các nhà văn hải ngoại về tư liệu và tác phẩm.
Thưa anh hiện nay thì toàn ban nghiên cứu đã thực hiện đến các giai đoạn nào rồi, và xin anh cho biết những khó khăn trong khi làm việc.
Tôi xin trả lời là để chuẩn bị cho việc viết các chuyên luận, tất cả là mười chuyên luận, chúng tôi đã tiến hành phỏng vấn: phỏng vấn nói và phỏng vấn viết hơn 60 nhà văn ở các miền đất nước. Chúng tôi đã tổ chức ba ngày hội thảo ở Hà Nội: Một ngày về thơ Thế kỷ XX, một ngày về văn xuôi thế kỷ XX, một ngày về lý luận phê bình nghiên cứu văn học thế kỷ XX. Nhân tiện đây, qua đài Radio France Internationale chúng tôi xin phép được phỏng vấn các nhà văn hải ngoại ba điểm sau đây:

1/ Xin các nhà văn gửi cho chúng tôi danh sách tác phẩm, nơi xuất bản và nếu gửi được cả tác phẩm hoặc lời nhận xét về tác phẩm thì rất tốt.

2/ Xin cho những ý kiến về những đóng góp của các chị các anh cho văn học Việt Nam thế kỷ XX theo các thể loại thơ, văn xuôi, lý luận phê bình nghiên cứu, kịch bản văn học.

3/ Xin ý kiến của các chị các anh: Có những vấn đề gì về lý luận văn học sử cần phải đề cập đến trong bộ văn học Việt Nam thế kỷ XX.

Thưa anh, vậy thì nếu những nhà văn hải ngoại muốn gửi các tác phẩm của mình về ban nghiên cứu thì họ phải gửi theo địa chỉ nào?
Thư từ, tài liệu sách vở xin gửi về qua các cách sau đây:

1- Qua đường Bưu điện theo địa chỉ:

Giáo sư Viện sĩ Phan Cự Ðệ
Ðại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
336 Nguyễn Trãi Hànội

2- Nếu gửi theo fax thì xin gửi theo số: 84.4.852 1096.

3- Nếu gửi theo Email thì gửi theo số: iece@fpt.vn

Xin cám ơn trước các nhà văn hải ngoại sẽ cung cấp tư liệu cho chúng tôi, xin cám ơn tất cả.

Xin hỏi thêm anh một câu hỏi nữa là ban nãy anh nói nhiều đến các nhà văn hải ngoại nhưng mà còn về các nhà văn miền Nam trước đây thì anh có đầy đủ tư liệu không?
Về văn học của các đô thị miền Nam trước 75 thì trước đây chúng tôi cũng có nghiên cứu. Hiện nay thì ở Hà Nội này chỉ có hai cuốn: Một cuốn của anh Trần Hữu Tá và một của anh Trần Trọng Ðăng Ðàn và trong tay tôi thì chỉ có một cuốn của anh Võ Phiến viết về Văn học trước 75 ở Sài Gòn. Cái mảng ấy chúng tôi cũng đang thiếu, cho nên nếu như các nhà văn ở các đô thị miền Nam, hiện nay ở nước ngoài mà có thể cung cấp tư liệu thêm cho chúng tôi về phần văn học ấy thì chúng tôi cũng rất hoan nghênh. Nếu như chỗ chị Thụy Khuê, chỗ Radio France Internationale có thể thành một cái nơi trung gian nhận giúp cho chúng tôi để chuyển về nước thì chúng tôi rất là hoan nghênh. Hiện nay cái khó nhất của chúng tôi là về vấn đề tư liệu đấy.
Xin hỏi anh một câu cuối là: việc in một bộ sách đồ sộ như thế tốn kém lắm. Vậy thì hiện nay ban biên tập có những cái khó khăn về mặt tài chính không anh?
Hiện nay riêng Ðại Học Quốc gia thì cho chúng tôi 300 triệu để viết chuyên luận này trong 2 năm. Như thế cũng là eo hẹp lắm bởi vì mười người viết và trung bình mỗi người viết vào khoảng 140 trang. Còn về xuất bản, chuyên luận này chưa viết xong nhưng đã có hai ba nhà xuất bản đăng ký để in rồi. Cho nên chuyện đó có khi chị cũng không phải lo hộ cho chúng tôi. Hiện nay có thể nhà xuất bản Ðại học, nhà xuất bản Văn học, nhà xuất bản Giáo dục, bởi vì đây là công trình lớn mà, họ cũng đã rao trước là nếu cần họ cũng sẽ đứng ra lo in hộ cho, cho nên kinh phí in thì chúng tôi không lo, bây giờ chỉ lo nhất là chúng tôi không có kinh phí để mua những tài liệu ở hải ngoại, đấy là cái khó khăn nhất đấy, nếu bên ngoài mà gửi về được, không phải sử dụng đến kinh phí thì điều này rất tốt cho chúng tôi. Khi họp ban biên tập là đã đưa vấn đề này ra rồi. Tôi cho là cái khó khăn nhất hiện nay là chuyện này. Nếu như chỗ chị Thụy Khuê, chỗ Radio France Internationale có thể giúp đỡ chúng tôi về mặt này thì chúng tôi rất cám ơn chị.
Xin cảm ơn giáo sư Phan Cự Ðệ và xin chúc công trình nghiên cứu của anh và của toàn ban nghiên cứu được hình thành trong những điều kiện tốt đẹp.

THỤY KHUÊ thực hiện
Phát thanh trên RFI ngày 2/3/2002